🔹 1-топ: Табиғатты пайдаланудың мәні мен жіктелуі
1. Табиғатты пайдалану дегеніміз не және адамның шаруашылық қызметі неге байланысты?
Адамның шаруашылықты игеру қызметі әртүрлі табиғат ресурстарын пайдалануына байланысты. Табиғатты пайдалану дегеніміз — табиғи жағдайлар мен қорларды пайдалану, сонымен қатар оларды қорғау мен қайта қалпына келтіру.
2. Салалық жіктеудің ерекшелігі неде және оған табиғатты пайдаланудың қандай түрлері жатады?
Бұл жіктеуде табиғатты пайдалану шаруашылықтың түрлеріне байланысты бөлінеді: аграрлық (ауылшаруашылық), орман, су, аңшылық (аң аулау, балық аулау), өнеркәсіптік, көліктік, селитебтік және рекреациялық табиғатты пайдалану жатады.
3. Географиялық және бағалау жіктеулері табиғатты пайдалануды қалай бөледі?
Географиялық жіктеу табиғатты пайдалануды жер бедеріне және зоналық табиғи кешендерге байланысты жазықтық және таулық деп ажыратады. Ал бағалау жіктеуі бойынша табиғатты пайдалану тиімді (нәтижелі) және тиімсіз (нәтижесіз) болып бөлінеді.
4. Жазықты жерлердің табиғатын пайдалану өз ішінен қалай жіктеледі?
Жазықты жерлердің табиғатын пайдалану сипатына қарай орманды-жазықтық, жазықтық, жартылай шөлдік және шөлді болып бөлінеді.
🔹 2-топ: Біздің еліміздегі табиғатты пайдаланудың ерекшеліктері мен мәселелері
1. Еліміздегі табиғатты пайдаланудың негізгі үш ерекшелігі қандай?
Біздің еліміздегі табиғатты пайдаланудың үш ерекшелігі бар: біріншісі — формалар мен түрлердің көптүрлілігі, екіншісі — табиғатты пайдаланудың ауқымдылығы және үшіншісі — табиғат ресурстарын пайдалану нәтижесінің төмен болуы (31%).
2. Табиғатты пайдаланудың ауқымдылығына қандай нақты мысалдар келтіруге болады?
Елімізде 1 млн км²-ден жоғары аумақта ауылшаруашылығы жүргізіледі (Мысыр аумағымен пара-пар). Жыл сайын су көздерінен 25 км³ тұщы су алынады және жер астынан 250 млн тоннадан артық пайдалы қазбалар өндіріліп, дүниежүзінде 12-орынды иеленеді.
3. Табиғат ресурстарын пайдалану нәтижесінің төмен болуы (31%) нені білдіреді?
Бұл көрсеткіш еліміздегі ресурстың 2/3 бөлігі толық пайдаланылмайтынын, яғни олардың дайын өнімге айналмайтынын немесе жоғалатынын білдіреді.
4. Табиғатты пайдалану барысында қандай қолайсыз үдерістер мен экологиялық мәселелер туындайды?
Табиғатты пайдалану ел экономикасының негізі болғанымен, қатар жүретін қолайсыз үдерістерге: шөлдену, ландшафттардың бұзылуы, өндіріс қалдықтарының жиналуы және тірі табиғат дүниесінің кедейленуі жатады.
🔹 3-топ: Тұрақты даму тұжырымдамасы және салалық мәселелерді шешу жолдары
1. Тұрақты даму дегеніміз не және бұл түсінік ғылымға қашан, қалай енді?
Табиғи ортаны сақтауды, табиғатты тиімді пайдалануды қамтамасыз ететін, бүгінгі және болашақ ұрпақтың мүддесін ескеретін әлеуметтік-экономикалық даму тұрақты даму деп саналады. Бұл түсінік ғылымға 1980 ж. соңында БҰҰ комиссиясының «Біздің ортақ болашағымыз» баяндамасынан кейін енді.
2. Рио-де-Жанейро конференциясында қабылданған «ХХІ ғ. күн тәртібінің» негізгі принциптері қандай?
Негізгі принциптерге: адамдардың денсаулығын жақсарту, кедейшілікті азайту, табиғатты тиімді пайдалану, сондай-ақ табиғи кешендерді, климат пен озон қабатын қорғау және соғыстың алдын алу жатады. Тұрақты дамуды экономикалық өсу, әлеуметтік алға басу мен табиғи ортаны сақтаудың үш бірлігі қамтамасыз етеді (205-сурет).
3. Еліміздің экономикалық дамуына не әсер етеді және тұрақтылықты көтерудің басты жолы қандай?
Еліміздің экономикасына тар шеңберлі мамандану (өндірістік өнімнің 3/5-і — мұнай мен металдар) әсерін тигізеді. Сондықтан тұрақтылықты көтерудің басты жолы — басқа салаларды (шикізат емес, инновациялық, жоғары технологиялық) жылдамдата дамыту болып табылады.
4. Аграрлық, су және өндірістік табиғатты пайдаланудың басты өзіндік мәселелері қандай?
Аграрлық салада — топырақ құнарлылығының төмендеуі мен жайылымдардың тозуы; су саласында — өзен ағысының төмендеуі мен су қорының азаюы; ал өндірістік салада — кен орындарындағы қордың сарқылуы, бұзылған жерлердің ұлғаюы және парниктік газдардың көптеп шығарылуы басты мәселелер болып табылады.