1-жұп: Топырақ картасының анықтамасы, таралу заңдылықтары және зоналық сипаты
1. Мәтін бойынша, топырақ картасы дегеніміз не және оның графикалық бейнеленуі қандай негізде жүзеге асады?
Топырақ картасы – бұл кез келген аумақтағы топырақтың кеңістіктік орналасуының белгілі бір масштабта картографиялық негізде графикалық бейнеленуі.
2. Қазақстанның алуан түрлі табиғат жағдайлары топырақтың қандай нақты сипаттары мен өлшемдеріне тікелей әсер етеді?
Қазақстанның алуан түрлі табиғат жағдайлары топырақтың кескіні мен қалыңдығына, құрылымы мен механикалық құрамына, сондай-ақ қарашіріктің мөлшеріне әсер етеді.
3. Топырақ картасымен жұмыс істеу барысы көрсеткендей, ел аумағындағы топырақ түрлері қандай бағытта және қалай өзгереді?
Топырақ түрлері ендік бағытта таралған. Яғни олар елдің солтүстігінен оңтүстігіне қарай заңды түрде өзгеріп отырады.
4. Экватордан полюске қарай табиғат компоненттерінің заңды өзгеруін сипаттайтын құбылыс ғылыми тілде қалай аталады?
Осы заңдылық «ендік зоналық» деп аталады. Бұл – табиғат компоненттерінің экватордан полюске қарай заңды өзгеруін білдіреді.
5. Бедерлі және климаттық жағдайларға байланысты Қазақстан аумағының жазық және таулы топырақ үлесі пайыздық көрсеткішпен қалай бөлінген?
Қазақстан аумағының 86%-ын зоналық жазық топырақтар (қара, қызғылт, қоңыр, сұрғылт) алып жатса, қалған 12,5%-ын таулы облыстардың топырағы құрайды.
2-жұп: Қара және қызғылт топырақтардың географиясы, құнарлылығы мен ылғалдылық деңгейі
1. Қазақстанның қара топырақты аймақтары нақты қандай ендіктерде орналасқан және ол ел аумағының қанша пайызы мен миллион гектарын қамтиды?
Қара топырақ Қазақстанның солтүстік, солтүстік-шығыс бөлігінде 52–53° солтүстік ендігіне дейінгі жерлерде таралған. Ол ел аумағының 9,5%-ға жуығын (25,5 млн гектар) алып жатыр.
2. Қара топырақтың түзілуіне қолайлы жауын-шашынның жылдық жиынтық мөлшері қандай және бұл жерлер ауыл шаруашылығында не үшін негізгі болып саналады?
Қара топырақ жылдық жауын-шашын мөлшері 300–600 мм-ді құрайтын жақсы ылғалды аумақтарда түзіледі. Бұл жерлер мәдени дақылдар егуге пайдаланылады және республиканың негізгі астық өндіретін алқабы болып табылады.
3. Қызғылт топырақтар республика аумағының қанша жерін (млн га және пайызбен) алып жатыр және олар негізінен қай аймақтарда кездеседі?
Қызғылт топырақ республиканың 90,6 млн га жерін немесе 34%-ын алады. Олар Орталық Қазақстанның көпшілік бөлігін, Каспий маңы ойпатының солтүстігін және Батыс-Сібір жазығының оңтүстік-шығысын қамтиды.
4. Мәтінге сәйкес, қызғылт топырақ қандай үш қосалқы түрге бөлінеді және олардың құрамындағы қарашірік мөлшері қандай пайыздық аралықта өзгереді?
Қызғылт топырақ үш қосалқы түрге бөлінеді: қызғылт, күрең қызғылт және ашық қызғылт. Күрең қызғылт пен қызғылт топырақта қарашірік 3–4,5% болса, ашық қызғылт топырақта 2–3% болады.
5. Қызғылт топырақтың су өткізгіштік қабілеті мен механикалық құрамының өзіндік ерекшеліктері қандай?
Механикалық құрамы жағынан қызғылт топырақтың су өткізгіштік қабілеті төмен болып келеді және олар негізінен сазды және құмды түрлерге жатады.
3-жұп: Қоңыр, сұрғылт қоңыр және таулы аймақ топырақтарының сипаттамасы мен қолданысы
1. Күрең қызғылт және қызғылт топырақтарда суарылмайтын жағдайда қандай нақты мәдени және бақша дақылдарын өсіруге болады?
Бұл топырақтар суарылмайтын егіншаруашылығы мен малшаруашылығына жарамды. Онда бидайдың қатты сұрыптары, жүгері, сұлы, күнбағыс және бақша дақылдары өсіріледі.
2. Қоңыр және сұрғылт қоңыр топырақтар қай ендіктен бастап таралған, ел аумағының қанша пайызын қамтиды және оның құрамындағы қарашірік мөлшері қанша?
Бұл топырақтар қызғылт топырақтың оңтүстігіне қарай (48° с.е.) таралған, республика аумағының 44%-ын (120 млн га) алып жатыр. Құрамындағы қарашірік мөлшері өте аз – 1–2%-ды ғана құрайды.
3. Қоңыр және сұрғылт қоңыр топырақтардың беткі қабатынан төмен қарай (15–25 см) қандай қабаттар басталады және олар қандай климаттық жағдайда түзіледі?
Беткі қабаттан 15–25 см тереңдікте сортаң және карбонатты қабаттар басталады, аналық жынысында гипс көп болады. Олар жазы ыстық, қысы суық, жылдық жауын-шашыны 80–100 мм болатын континенттік климатта түзіледі.
4. Таулы аймақтарда биіктеген сайын топырақ түзілуінің өзгеруіне не себеп және Тянь-Шань биік таулы аймағында топырақтың қандай түрлері араласып келеді?
Тауларда топырақтың түзілуі биіктеген сайын климаттың өзгеруімен және тау жыныстарының мүжілуімен байланысты. Тянь-Шаньда сұр топырақ, таулы қоңыр, таулы шалғынды, субальпілік және альпілік топырақтар араласып кездеседі.
5. Таулы қара, таулы қоңыр және таулы қызғылт топырақтарды егін шаруашылығына пайдалану үшін алдын ала қандай дайындық жұмыстары жүргізіледі?
Бұл топырақтарды егіншаруашылығы үшін іріктеп алады. Тау жыныстары тасты әрі шақпатасты келетіндіктен, мұндай жерлерді алдын ала тастан тазартып, содан кейін ғана дәнді-дақылдар, көгөніс пен жеміс-жидек өсіруге пайдаланады.