🔹 1-топ: Атмосфералық фронттар және олардың түрлері
1. Атмосфералық фронттар дегеніміз не және олардың өлшемдері қандай?
Атмосфералық фронттар – әртүрлі ауа массаларын бөлетін шегара. Олардың өлшемі айтарлықтай үлкен: биіктігі 10–15 км-ге, ені ондаған километрге және ұзындығы жүздеген километрмен өлшенеді. Арктикалық және қоңыржай ауа массаларының арасындағы фронт *арктикалық*, қоңыржай мен тропиктер арасындағы – *полярлық (қоңыржай)* деп аталады.
2. Стационарлық фронт қалай пайда болады және оған қандай ауа райы тән?
Көршілес ауа массаларының арасындағы температура мен қысымның айырмасы көп болмаған жағдайда баяу қозғалатын, тұрақты атмосфералық фронттар пайда болады, оларды *стационарлық фронт* деп атайды. Ондай фронттар орналасқан жерлердегі ауа райында баяу соққан жел мен аздаған жауын-шашын байқалады. Температура мен қысым айырмашылығы күрт өскенде, жел күшейіп, фронттардың ені қысқарады, сөйтіп ауа массалары түйіскенде жылы және суық фронттар пайда болады.
3. Жылы фронттың пайда болуы мен оның алғашқы белгілері қандай?
Жылы фронт ауаның жылы, жеңіл және ылғалды массасының суық, ауыр және құрғақ ауаға өтуінен пайда болады. Жеңіл жылы ауа суық ауаның үстіне баяу сатылап көтеріліп, суынған кезде бұлттар пайда болады. Ең алдымен аспан биігінде *қауырсынды бұлттар* пайда болады, олар жылы фронт сызығынан жүздеген километрден көрінеді – бұл оның алғашқы белгілері. Қауырсынды бұлттардан кейін қауырсынды-қабатты, одан соң биік-қабатты, ал тура фронттың алдында қабатты-жаңбырлы бұлттар пайда болып, ұсақ тамшылы сіркіреген жаңбыр, қыста қар жауады. Жылы фронт жылылық әкеледі.
4. Суық фронт қалай пайда болады және оның ерекшеліктері қандай?
Суық фронт суық ауа жылы ауаға қарай орын ауыстырғанда пайда болады. Суық ауыр ауа ағыны жылы ауаға еніп, оны бірден жоғары көтереді, ал жылы ауа жоғары көтерілгенде жылдам суынады. Нәтижесінде найзағайлы, жауынды-түйдек бұлттар пайда болып, найзағай және қатты желмен қосыла нөсер жаңбыр, көп жағдайда бұршақ жауады. Қыста суық фронт боран соғуына әкеледі, ол өткен соң күн ашылып, суытады. Суық фронттың жылы фронттағыдай алдын ала белгісі жоқ, ол найзағайлы, жауынды түйдек бұлттардың тұтас қабырғасындай болып жақындайды.
🔹 2-топ: Атмосфералық құйындар: циклондар мен антициклондар
1. Атмосфералық құйындар қалай анықталады және циклон дегеніміз не?
Фронттарда ауа массаларының орнын ауыстыратын Жердегі ең ірі атмосфералық құйындар (циклондар мен антициклондар) пайда болады. Олар синоптикалық карталарда тұйық шеңберлі изобарлар (қысым сызықтары бірдей) арқылы оңай анықталады. Циклон (грек тілінен аударғанда – *айналатын*) – ортасында төменгі қысым орналасқан құйынды қозғалыс. Ол жылы ауа суық жолаққа келіп енгенде пайда болады.
2. Циклондағы ауа қозғалысы қалай жүреді және оның салдары қандай?
Циклонда суық, тығыз ауа ағыны бағытталатын төменгі қысым облысы пайда болады. Жердің айналуынан ол сағат тіліне қарсы бағытпен төменгі қысым облысын айнала отырып оңға (солтүстік жартышарда) қарай бұрылып кетеді. Ауыр суық ауа біртіндеп циклонның ортасын толтырып, жылы ауаны ығыстырып, жоғары көтереді; бұл ауа биіктей келе суынып, бұлттар пайда болады да жауын-шашын түседі. Циклон өткенде бұлтты, жаңбырлы және желді ауа райы қалыптасады.
3. Антициклон дегеніміз не және оның циклондардан айырмашылығы неде?
Антициклон – ауаның ортасында жоғарғы қысым орналасқан құйынды қозғалыс. Ол суық ауа жылы ауа жолағына келіп енгенде пайда болады, мұндағы ауа ортадан шетке қарай сағат тілі бағытымен (солтүстік жартышарда) бұрылып кетеді. Антициклонның ортасына тропосфераның жоғарғы қабаттарынан ауа келіп қосылып отырады да, төменге түскенде жылынып қанығудан алыстайды. Сондықтан бұлт пайда болмайды, жауын-шашын да түспейді; жазда ыстық және қыста аязды ашық ауа райы қалыптасады. Олар құрғақ ауа әкеледі.
4. Ауа райына болжам жасау қалай жүргізіледі?
Циклондар мен антициклондардың өту сипатын білу ауа райына болжам жасауда көмектеседі. Ауа райына болжамды синоптикалық карталар бойынша құрастырады. Ондай карталар метеорологиялық стансылар мен Жерді қашықтықтан бақылау серіктерінің жүргізетін бақылауларының мәліметтері бойынша жасалады. Синоптикалық карталарда ауаның қысымы, атмосфералық фронттар, циклондар мен антициклондар, олардың қозғалатын жолдары, жауын-шашынның сипаты мен жауатын жерлері, желдің жылдамдығы мен бағыты, ауа температурасы және т.б. көрсетіледі.