1-жұп: Халықтың көші-қонының ұғымы, бағыттары және көрсеткіштері
1. Халықтың көші-қоны дегеніміз не және ол бағыты бойынша қандай негізгі түрлерге бөлінеді?
Халықтың көші-қоны — адамдардың бір ауданнан екінші ауданға тұру үшін қоныс аударуы. Бағыты бойынша оны 🛣️ішкі және сыртқы деп бөледі. Елдің аумағындағы қоныс аудару ішкі көші-қон (облысішілік немесе облысаралық алыс көші-қон) деп аталады. Ал бір елден екінші елге көшу 🌐сыртқы көші-қон деп аталады, оның құрамына иммиграция (елге келу) және эмиграция (елден кету) үдерістері кіреді.
2. Көші-қон сальдосы дегеніміз не және оның оң немесе теріс мәндері нені білдіреді?
Көші-қон сальдосы — көшіп келгендер мен көшіп кеткендердің арақатынасы, ол халықтың ⚙️механикалық өсімін анықтайды. Көші-қон сальдосы екіге бөлінеді: 📈оң белгілі сальдо халықтың келуін (халық санының өсуін) көрсетеді, ал 📉теріс белгілі сальдо халықтың кетуін (халық санының азаюын) білдіреді.
3. Сыртқы көші-қонға қатысты репатриация және реэмиграция терминдерінің мағынасы қандай?
Сыртқы көші-қонда эмигранттардың елге қайта оралуы — 🔄реэмиграция деп аталады. Ал егер эмигрант өзінің тарихи Отанына оралған жағдайда, бұл үдеріс 🏛️репатриация (латынның патриа — Отан сөзінен) деп аталады. Бұл үдерістер елдегі халықтың саны мен құрамына тікелей әсер етеді.
2-жұп: Көші-қонның себептері, мерзімдік ерекшеліктері және әлемдік географиясы
1. Адамдардың қоныс аударуына негізгі қозғаушы күш болатын қандай себептер бар?
Адамдардың көші-қонының себептері әртүрлі. Ең көп таралғаны — 💼экономикалық-әлеуметтік себептер (өмір сүру деңгейі жоғары жерлерді іздеу, оқуға бару, отбасыға қосылу). Сонымен қатар соғыс пен шегара өзгерісіне байланысты ⚔️саяси себептер және экологиялық апат аймақтарынан көшуді қамтитын 🌲экологиялық себептер болады.
2. Көші-қон мерзімі мен еріктілігі бойынша қалай жіктеледі және еңбек мигранттары қай топқа жатады?
Мерзіміне қарай көші-қон ⏳тұрақты (мәңгілік) және уақытша (біраз уақытқа) болуы мүмкін. Уақытша көші-қонды көбінесе елде жұмыс істейтін шетелдіктер — 🛠️еңбек мигранттары жүзеге асырады (мысалы, маусымдық жұмысқа көшу). Ал еріктілік деңгейіне қарай көші-қон ерікті және еріксіз деп бөлінеді.
3. Әлемдік жаппай көші-қон тарихы қашан басталды және қазіргі басты иммиграция орталықтары қандай?
Жаппай көші-қон 🗓️XIX ғасырда Еуропада басталды, 100 жыл ішінде ол жерден 40 млн адам қоныс аударды. Қазіргі таңда дүниежүзіндегі ең ірі иммиграция орталықтары: 🇪🇺Еуропа (76 млн адам), 🇺🇸АҚШ (46 млн адам) және Парсы шығанағының бай мұнай өндіруші монархиялары (23 млн адам) болып табылады.
3-жұп: Қазақстандағы ішкі және сыртқы көші-қонның қазіргі жағдайы мен бағыттары
1. Тәуелсіздік алғаннан кейін Қазақстандағы сыртқы көші-қон үдерісі қалай өзгерді?
Алғашқы онжылдықта үлкен 📉терiс сальдомен сыртқы көші-қон басым болып, халық саны азайды. Екінші онжылдықта сыртқы көші-қон толқыны басылып, 📈оң сальдо пайда болды. Келу ағыны мен табиғи өсім деңгейінің жоғарылауы нәтижесінде еліміздегі халық саны тұрақты түрде өсе бастады.
2. Қазақстанға сыртқы көші-қон арқылы келетін және кететін негізгі 3 ағымды сипаттаңыз.
Сыртқы көші-қонның 3 ағымы бар:
1) Бірінші ағын — шетелден 🏢қандастардың көшіп келуі (репатриация), олардың 90%-дан астамы Өзбекстан, Ресей, Түрікменстан және Қытайдан келеді;
2) Екінші ағын — орыс және немістердің Ресей мен Германияға көшуі (эмиграция);
3) Үшінші ағын — Ресей мен Қытайдан келетін 🛠️еңбек мигранттары.
3. Қазақстандағы ішкі көші-қонның ауқымы қандай және алыс көші-қонда қай қалалар басты рөл атқарады?
Ішкі көші-қонның масштабы сыртқы көші-қоннан 📐үш есе артық, халықтың 1/2 бөлігі мекенжайын ауыстырған. Басты бағыт — ауылдан қалаға көшу. Ал алыс көші-қон географиясында барлық қоныс аударушылардың 📊3/5 бөлігін Астана, Алматы, Шымкент қалалары мен Алматы облысы қабылдайды.