1-жұп: Климаттық факторлар, бақылау қызметі және Күн радиациясының әсері
1. Еліміздің климаттық жағдайларын сипаттау үшін қандай негізгі көрсеткіштер қолданылады және мемлекеттік бақылауды кім жүргізеді?
Климаттық жағдайларды сипаттау үшін температураның, ауаның қысымы мен ылғалдылығының, жауын-шашын мөлшерінің, желдің бағыты мен жылдамдығының көрсеткіштері пайдаланылады. Бақылау жасауды 🌍«Қазгидромет» мемлекеттік ауа райы қызметі жүргізеді.
2. Қазақстандағы соңғы онжылдықтағы орташа жылдық температура қандай және оны ғаламшарлық көрсеткішпен салыстырғанда еліміз қандай санатқа жатады?
«Қазгидромет» мәліметтері бойынша Қазақстандағы соңғы онжылдықтағы орташа жылдық температура 7°C-ты құрайды (ғаламшарымыздың орташа температурасы +14°C). Адамның жылулықты сезіну жағдайымен алып қарастырсақ, Қазақстан біршама суық елдің қатарына жатады.
3. Географиялық ендік пен аумақтың солтүстіктен оңтүстікке қарай созылуы Күн радиациясы мен ауа температурасына қалай әсер етеді?
Қазақстан солтүстік жартышардың орта және оңтүстік ендіктерінде (солтүстікте 55°26′ с.е., оңтүстікте 40°50′ с.е.) орналасқан. Аумақтың солтүстіктен оңтүстікке бағытталған ұзындығы 1610 км шамасында болғандықтан, ауа температурасының үлкен айырмашылығы болады және ол солтүстіктен оңтүстікке қарай заңды түрде жоғарылайды.
2-жұп: Атмосфералық циркуляция, жер бедері және биіктік бойынша өзгеру заңдылықтары
1. Қысқы аяздар мен жазғы аңызақ желдердің қалыптасуына қандай атмосфералық антициклондар әсер етеді?
Қысқы қатты аяздар (-40°... -50°C) Сібір антициклонымен және Солтүстік Мұзды мұхиттық арктикалық антициклондармен байланысты. Ал жазғы ыстық ауаның ұлғаюына, аңызақ желдер мен құрғақшылыққа Иран таулы қыратында қалыптасатын антициклондар әсер етеді.
2. Копетдаг тауының мысалында жер бедерінің жылы әрі ылғалды ауа массаларының қасиеттерін өзгерту механизмін түсіндіріңіз.
Жолында Копетдаг тау жотасы кездескенде жылы, ылғалды ауа беткеймен жоғары көтеріліп, салқындап, ылғалдылығын жояды. Таудан асып қарсы бетке түскенде салқын, құрғақ ауа төмен қарай қысылып, +25°C-қа дейін жылынады. Бұл құбылыс Қазақстанның оңтүстігінде +10°C, солтүстігінде +5°C жылылық әкеледі.
3. Биіктік факторының температураға әсері қандай және таулы аймақтарда жазғы температура қандай заңдылықпен төмендейді?
Ауа жер бетінен жылу алады және биіктеген сайын салқындай береді. Сондықтан таулы жерлерде жазғы температура ⛰️әр 100 м биіктікке көтерілген сайын 0,6°C-қа төмендеп отырады.
4. Температуралық инверсия құбылысы қысқы уақытта қалай пайда болады және оның латынша мағынасы қандай?
Қысқы желсіз ауа райында тау басындағы ауыр суық ауа төмендегі қазаншұңқырлар мен өзен аңғарларына шөгіп, одан әрі суиды, ал тау беткейлерінде жылырақ ауа сақталады. Латынша «инверсио» – аударылу дегенді білдіреді. Бұл жағдайда ауа температурасы биіктеген сайын төмендемей, керісінше, көтеріле түседі.
3-жұп: Изотермалар, климаттың континенттілігі және еліміздің рекордтық температуралары (Полюстер)
1. Климаттық картада изотермалар дегеніміз не және қаңтар айында Қазақстан аумағында олардың көрсеткіші қалай өзгереді?
Изотермалар — климаттық карталардағы ауа температурасының таралуын бейнелейтін сызықтар. Қаңтар айында елімізде жер беті қатты суығандықтан, изотермалар барлық жерде теріс таңбалы: елдің солтүстігінде -18°C-тан, оңтүстігінде -2°C-қа дейін суықтықты көрсетеді.
2. Қазақстанның солтүстік бөлігінде қаңтар айының изотермалары неліктен параллельдерден ауытқып, тұйық контурлар құрайды?
Бұл құбылыс ауа айналымының әсерінен болады. Қыста Қазақстанның солтүстік бөлігі суық Сібір антициклонының ықпалында болады. Орталықтан қозғалған суық ауа ағыны батысқа қарай 50°С-параллель бойымен жылжып, Каспий маңы ойпатына дейін жетеді және оқшауланған рельеф формаларында тұйық контурлар түзеді.
3. Қазақстандағы абсолюттік ең төменгі суық рекордтар («суық полюстері») қай өңірлерде және қанша градуста тіркелген?
Қазақстандық «суық полюс» — Алтайдағы ❄️Шағанаты тауаралық ойысы (Орлов ауылы), мұнда -54,2°C тіркелген (1931 ж.). Екінші рекордтық суық Есіл аңғарында — Астана қаласында (-52°C, 1893 ж.) тіркелген. Астана дүниежүзінде Ұлан-Батордан кейінгі ең суық астана болып есептеледі.
4. Жазғы шілде айының изотермаларының бағыты нені дәлелдейді және еліміздің «ыстық полюсі» мен ең жылы жері қайсы?
Шілде изотермалары негізінен ендік бойынша бағытталған, бұл жазғы температураға Күн радиациясының шешуші рөл атқаратынын көрсетеді (+20°C-тан +30°C-қа дейін). «Ыстық полюс» — 🔥Қызылқұм құмдары, онда абсолюттік максимум +51°C тіркелген (1995 ж.). Ал ең жылы жер — орташа жылдық температурасы ең жоғары Шардара қаласының маңы (+13,5°C).
5. Климаттың континенттілігі деген не және Астана қаласының мысалында жылдық температура амплитудасы қалай есептеледі?
Климаттың континенттілігі — елдің ыстық жазымен және аязды қысымен ерекшеленуі. Ол ең жылы және ең суық айлардың орташа температураларының айырмасымен (амплитудамен) сипатталады. Астанада шілде +20,7°C, қаңтар -16,5°C. Жылдық температура амплитудасының есептелуі: A = [+20,7°C – (-16,5°C)] = 37,2°C.