🔹 1-топ: Климат қалыптастырушы факторлар және ауа температурасы
1. Климаттық жағдайларды сипаттау үшін қандай көрсеткіштер пайдаланылады және оны қай қызмет қадағалайды?
Климаттық жағдайларды сипаттау үшін температураның, ауаның қысымы мен ылғалдылығының, жауын-шашын мөлшерінің, желдің бағыты мен жылдамдығының көрсеткіштері пайдаланылады. Қазақстанның климаттық жағдайына бақылау жасауды «Қазгидромет» мемлекеттік ауа райы қызметі жүргізеді.
2. Күн радиациясы факторы Қазақстанның ауа температурасына қалай әсер етеді?
Күн радиациясы жергілікті жердің ендігіне байланысты болады. Қазақстан солтүстік жартышардың орта және оңтүстік ендіктерінде (55°26′ с.е. пен 40°50′ с.е. аралығында) орналасқан. Аумақтың солтүстіктен оңтүстікке қарай ұзындығы 1610 км шамасында болғандықтан, ауа температурасының үлкен айырмашылығы болады және ол солтүстіктен оңтүстікке қарай жоғарылайды.
3. Атмосфералық циркуляция факторының еліміздің климатына тигізетін әсері қандай?
Атмосфералық циркуляция ауа массаларының ауысуын, жылу мен суықтың қосымша мөлшерінің келуін қамтамасыз етеді. Қысқы аяздар Сібір антициклонымен және Солтүстік Мұзды мұхиттық арктикалық антициклондармен байланысты (-40°... -50°C-қа дейін). Ал Иран таулы қыратынан келетін антициклондар жазғы ыстық ауаны, аңызақ желдер мен құрғақшылықты әкеледі.
4. Жер бедері мен биіктік ауа температурасының өзгеруіне қалай ықпал етеді?
Жазықтар ауа массаларын еркін өткізсе, биік таулар ауа қозғалысына кедергі келтіріп, оның қасиеттерін өзгертеді (мысалы, Копетдаг тауынан асқан ауа құрғап, +25°C-қа дейін жылынады). Ауа жер бетінен жылу алатындықтан, жоғарылаған сайын салқындай береді: таулы жерлерде жазғы температура әр 100 м биіктікке көтерілген сайын 0,6°C-қа төмендейді.
🔹 2-топ: Температуралық инверсия, су айдындары және маусымдық ерекшеліктер
1. Температуралық инверсия дегеніміз не және ол қалай пайда болады?
Қысқы желсіз ауа райында тау басындағы ауыр суық ауа төмендегі тау етектері мен қазаншұңқырларға шөгіп, одан әрі суи түседі, ал тау беткейлерінде жылырақ ауа сақталады. Осының әсерінен температураның қайта таралуы (инверсия) пайда болады, бұл жағдайда ауа температурасы биіктеген сайын төмендемей, керісінше, көтеріле түседі.
2. Қаңтар айындағы изотермалардың таралуында қандай ерекшеліктер бар?
Қаңтардағы температура еліміздің барлық жерінде теріс таңбалы: солтүстікте -18°C-тан оңтүстікте -2°C-қа дейін суық болады. Солтүстік бөлікте изотермалар географиялық ендікке аз байланысты болып, параллельдерден ауытқиды және тұйық контурлар құрайды. Бұл суық Сібір антициклонының және оқшауланған рельеф формаларының әсерінен болады.
3. Қазақстанның қысқы және жазғы «суық пен ыстық полюстері» қай жерлер?
Қазақстандық «суық полюс» – Алтайдағы Шағанаты тауаралық ойысы, онда -54,2°C тіркелген. Екінші рекорд Астанада (-52°C) байқалған. Ал «ыстық полюс» ретінде Қызылқұм құмдары саналады, ондағы абсолюттік максимум +51°C-қа жеткен. Орташа жылдық температурасы ең жоғары жер – Шардара қаласының маңы (+13,5°C).
4. Климаттың континенттілігі дегеніміз не және ол қалай есептеледі?
Климаттың континенттілігі Қазақстанның ыстық жазымен және аязды қысымен ерекшеленеді. Континенттілік дәрежесі ең жылы және ең суық айлардың орташа температураларының айырмасымен (жылдық амплитудамен) сипатталады. Мысалы, Астанада шілде (+20,7°C) мен қаңтар (-16,5°C) арасындағы жылдық температура амплитудасы А = [+20,7°C – (-16,5°C)] = 37,2°C-ты құрайды.