1-жұп: Көлдердің анықтамасы, таралуы және сипаттамалық көрсеткіштері
1. Географияда «көл» деп қандай ерекше су нысандарын атайды және олардың өзендерден басты айырмашылығы неде?
Құрлықтың мұхиттармен тікелей байланысы жоқ, сумен толтырылған тұйық ойыстарын 🌊көл деп атайды. Олар өзендерден өзінің 💧баяу ағысымен ерекшеленеді және Жер бетінің 2%-ға жуығын алып жатыр.
2. Көлдердің Жер бетінде біркелкі таралмауына қандай жағдайлар әсер етеді және Қазақстанның қай өңірлері бұл тұрғыдан алда тұр?
Көлдердің орналасуына ☁️климат, жер бедері және тектоникалық қозғалыстар сияқты қазаншұңқырлардың пайда болуы әсер етеді. Елімізде көл саны бойынша 📍Алматы облысы, ал жалпы ауданы бойынша Шығыс Қазақстан көш бастап тұр.
3. Аумақтың «көлділігі» дегеніміз не және Қазақстанның жалпы көлділік көрсеткіші қалай есептеледі?
Аумақтың көлділігі — көлдер ауданының жалпы аумаққа пайыздық қатынасы. Қазақстанның көлдер ауданы 45 мың км², ал жалпы аумағы 2 725 мың км² болғандықтан, еліміздің көлділігі шамамен 📊1,65% немесе 1,7%-ды құрайды.
2-жұп: Көлдердің жіктелуі және қазаншұңқырларының түрлері
1. Көлдерді су режимі мен суының минералдануы (еріген заттардың мөлшері) бойынша қандай топтарға бөледі?
Су режимі бойынша ➡️ағынды және ағынсыз болып бөлінеді. Ал минералдануына қарай суы 1 г/л-ге дейінгі 🍏тұщы және суы 1 г/л-ден жоғары 🧂тұзды көлдер болып жіктеледі.
2. Су массасының пайда болу жағдайына қарай көлдер қалай бөлінеді және оларға елімізден қандай мысалдар бар?
Бұл белгі бойынша 🦕қалдық (реликтілік) және атмосфералық көлдер болып бөлінеді. Қазақстандағы реликтілік көлдерге тек екеуі 🌊Каспий мен Арал жатады, ал қалғандары атмосфералық болып табылады.
3. Пайда болу жолына қарай көл қазаншұңқырлары қандай негізгі түрлерге жіктеледі және олардың ерекшелігі қандай?
Қазаншұңқырлар ⛰️тектоникалық (Каспий, Балқаш), ойыстық-суффозиялық немесе 🌾дала табақшалары, бөгеттік (Жасылкөл), 💨эолдық (Сілетітеңіз, Теке) және мұздық болып бөлінеді.
3-жұп: Шаруашылықтағы маңызы, пайдалы қазбалары және жасанды суқоймалары
1. Көлдер адам өмірінде қалай пайдаланылады және олардың қазаншұңқырларында қандай пайдалы қазбалар түзіледі?
Көлдер — тұщы су, азық және туризм көзі. Олардың түбінде 🪵шымтезек пен тұз шөгінділері түзіледі. Мысалы, 💎Үлкен Қалқаман, Үлкен Тобылжан және Жақсықылыш көлдерінде ірі тұз өндірісі жұмыс істейді.
2. Жасанды көлдер (суқоймалары) не үшін салынады және Ертіс өзеніндегі суқоймалар каскадының маңызы қандай?
Суқоймалары өзен ағысын реттеп, 🚰су жинау үшін жасалады. Ертістегі ⚡Бұқтырма, Өскемен, Шүлбі суқоймалары каскады электр қуатын өндіру, егін суару және балық аулау үшін бірігіп қызмет етеді.
3. Суқоймаларын салудың қандай тиімсіз тұстары бар және олар қандай экологиялық зардаптарға әкелуі мүмкін?
Оларды салғанда құнарлы жерлер су астында қалады және су бетінен 💨ылғал көп буланады. Суды шамадан тыс жұмсау өзен салаларын таяздатып, Арал өңіріндегідей 🚨экологиялық апаттарға себеп болады.