1-жұп: Климаттың қолайлылығы және энергоклиматтық ресурстар
1. Климаттың қолайлылығы мен жайлылығы дегенді қалай түсінеміз және оны бағалауда қандай негізгі сипаттамалар есепке алынады?
Климаттың қолайлылығы — оның 👤адам өмірі мен шаруашылық қызметіне әсері. Климат жайлылығы — 30-ға жуық бағалаудан тұратын 📊кешенді көрсеткіш. Оның құрамына жазғы және қысқы ауа температурасы, жауын-шашын, аса ыстық пен аса суық мезгілдердің ұзақтығы және 💨желдің күші сияқты климаттық сипаттамалар кіреді. Қолайлылық дәрежесіне қарай Қазақстан аумағы қолайлы және орташа қолайлы екі зонаға бөлінеді.
2. Экономиканың қай салалары үшін климат табиғи ресурс көзі болып табылады және олар қалай жіктеледі?
Климат бірқатар экономика салалары үшін маңызды ресурс көзі. Мәтінге сәйкес, олар үш бағытқа жіктеледі: ⚡энергетика саласы үшін — энергоклиматтық ресурстар, 🌾ауылшаруашылығы үшін — агроклиматтық ресурстар және 🧳туризм саласы үшін — туристік-климаттық ресурстар болып табылады.
3. Жел және Күн энергетикасының тарихи бастауы қай кезден басталады және Киото хаттамасының бұл салаға тигізген әсері қандай?
ХІХ ғ. аяғы – ХХ ғ. басында даниялықтар тұңғыш 💨жел (ЖЭС), ал американдықтар алғашқы ☀️Күн электрстансысын (КЭС) салды. 1997 жылғы Киото хаттамасына қол қойылғаннан кейін, дамыған елдер ғаламдық жылынуға байланысты көмірқышқыл газын азайтуға шешім қабылдады. Мемлекеттік қолдаудың арқасында Күн мен Жел энергетикасы қарқынды дамып, қазір атом энергетикасынан 4,5 есе артық энергия беретін деңгейге жетті.
2-жұп: Қазақстанның «жасыл» энергетикасы және баламалы қуат көздерінің әлеуеті
1. Қазақстанның «жасыл» энергетиканы дамытудағы негізгі мақсаты қандай және еліміздің Күн мен Жел энергиясы бойынша қор әлеуеті қалай бағаланады?
Қазақстан Париж келісімі (2015 ж.) мен Киото хаттамасынан кейін экологиялық таза, «жасыл» энергетиканы құруға кірісті. Мақсат — 📅2050 жылы елдің энергияға қажеттілігінің жартысын осы көздермен қамтамасыз ету. Елімізде барлық электрстансылары бір жылда өндіретін қуаттан 🌀20 есе көп Жел энергиясы және ☀️2000 есе асып түсетін Күн энергиясы қоры бар.
2. Қазақстандағы алғашқы отандық құрал-жабдықпен қамтылған КЭС қай жерде орналасқан және ЖЭС салу үшін қандай табиғи шарттар қажет?
Маңғыстау облысы 🏠Батыр ауылындағы КЭС толығымен отандық құрал-жабдықпен қамтылған алғашқы стансы болып табылады. Ал Жел электрстансыларын (ЖЭС) желдің жылдық орташа жылдамдығы 🚩4 м/сек-тан асатын жерлерге салу тиімді. Қазақстанда мұндай әлеуеті зор бірегей аймақтарға Жетісу қақпасы, Шелек дәлізі және Каспий жағалауы жатады.
3. Күн электрстансыларын (КЭС) орнату үшін Қазақстанның қай өңірлері тиімдірек болып есептеледі?
Күн электрстансыларын Қазақстанның барлық аймақтарында орнатуға мүмкіндік бар. Дегенмен, ☀️күн сәулесі ұзағырақ түсетін, бұлтты күндері аз және ❄️төмен температуралы күндері сирек болатын жерлер экономикалық тұрғыдан әлдеқайда көбірек тиімді болып келеді.
3-жұп: Агроклиматтық ресурстар және туристік-климаттық әлеует
1. Агроклиматтық ресурстар дегеніміз не және оны анықтайтын негізгі бес көрсеткішті атаңыз?
Ауылшаруашылығы өндірісін қамтамасыз ететін климат сипаттары 🌾агроклиматтық ресурстар деп аталады. Оның негізгі 5 көрсеткіші:
1) Вегетациялық ($+5^\circ\text{C}$-тан жоғары) және аязсыз кезеңдердің ұзақтығы;
2) Белсенді өсіп-өну жүретін ($+10^\circ\text{C}$-тан жоғары) кезеңнің ұзақтығы;
3) 🌡️Белсенді температуралар жиынтығы;
4) 💧Ылғалдану коэффициенті (жылу мен ылғал арақатынасы);
5) Қар қабатының қалыңдығы мен жату ұзақтығы.
2. Қазақстанның вегетациялық мүмкіндіктері қандай дақылдарды өсіруге мүмкіндік береді, бірақ еліміз неліктен «тәуекелді егіншілік зонасы» деп аталады?
Елімізде вегетациялық кезең солтүстікте 170, оңтүстікте 280 күнге дейін созылатындықтан, қоңыржай белдеудің барлық дақылдарын, тіпті 🌾күріш пен мақтаны да өсіруге болады. Бірақ, ел аумағы ылғал жеткіліксіз және өте аз түсетін зонада орналасқандықтан, бұл аймақ 🛑«тәуекелді егіншілік зонасы» деп аталады. Сол себепті құрғақшылыққа төзімді сорттар мен мелиорация (суландыру, қар тоқтату) қажет.
3. Туристік-климаттық ресурстарды бағалау кезінде табиғатта демалу мен спортты дамыту үшін қандай факторлар талданады?
Туристік-климаттық ресурстарды бағалауда ☀️күн сәулесінің ұзақтығы, бұлтты күндер саны, ауа райының қолайлы типтері (қыста — жеңіл аяз, жазда — жылы, ашық күн), ультракүлгін сәуленің белсенділігі, сонымен қатар 🎿қар қабатының қалыңдығы мен 🏊♂️суға түсу және таушаңғысы спорты кезеңдерінің ұзақтығы есепке алынады.