🔹 1-топ: Климаттың өткен уақыттағы өзгерістері мен ырғақтылығы
1. Палеоклиматология дегеніміз не және өткен замандағы климат өзгерістерін анықтауда қандай басты құжаттар пайдаланылады?
Палеоклиматология — Жердің ежелгі климаттары туралы ғылым. Палеоклиматологтар үшін өткен уақыттардағы климат өзгерістеріне куә болатын басты құжаттар — тау жыныстары мен органикалық қалдықтардың қазбалары болып табылады. Тау жыныстарының қалыптасу жағдайын білу өткен кезеңдердің палеоклиматтық жағдайларын қалпына келтіруге мүмкіндік береді.
2. Климат өзгерісінің ең ірі ырғақтары қалай сипатталады және Қазақстан аумағында қандай кезеңдер анықталған?
Климат өзгерісінің ең ірі ырғақтары құрлықтар мен теңіздердің ауысуы, тау жасалу мен қатпарлану дәуірлерімен байланысты болып, миллиондаған жылдарға созылған. Әрбір ырғақ құрлықтың суық, құрғақ климатымен басталып, кейін мұхиттар ұлғайған жылы әрі ылғалды теңіз дәуіріне ауысқан. Ғалымдар Қазақстан аумағында жоғары протерозой, ордовик және пермь кезеңдерінде мұз басу (суыну) болғанын, ал кембрий, таскөмір, бор кезеңдерінде климат жылы әрі ылғалды болғанын анықтады.
3. Төрттік кезеңдегі және көп ғасырлық климаттық ырғақтардың ұзақтығы мен ерекшеліктері қандай?
Төрттік кезеңде ондаған мың жылға созылған ырғақтылық байқалған: мұнда орта есеппен 90 мың жылға созылатын суыну (мұз басу) мен 10 мың жылдай уақытты қамтитын жылыну (мұзаралық кезең) кезектесіп отырған. Қазір біз осындай соңғы мұзаралық кезеңде өмір сүрудеміз. Сондай-ақ, ұзақтығы 1800 жылға таяу көп ғасырлық тербелістер мен оның ішінде 11, 22, 35, 90 жылдарды құрайтын ғасыр ішіндегі ырғақтар бар.
4. Жер климатының тербелуі мен суыну-жылыну ырғақтарына қандай ғарыштық және астрономиялық факторлар әсер етеді?
Климат тербелісіне Күн белсенділігі (Күн-Жер байланысы) әсер етеді: Күн белсенділігі артқанда циклондар жиілеп, ылғалдылық көбейеді, ал төмендегенде құрғақшылық орнайды. Сондай-ақ, төрттік кезеңдегі жылыну мен суыну Жердің айналу білігінің еңістігі мен орбитасының өзгеруіне байланысты (білік тіктелгенде суыну, еңкейгенде жылыну басталады). Ал 160–170 млн жылдық ең ірі ырғақтар Күн жүйесінің Галактика орталығын айналып шығу уақытымен (галактикалық жылмен) сәйкес келеді.
🔹 2-топ: Климаттың қазіргі кездегі өзгерістері мен тенденциялары
1. Қазіргі климат өзгерістерін бағалау үшін қандай мәліметтер пайдаланылады және Қазақстанда бақылауды қай ұйым жүргізеді?
Ғалымдар қазіргі климат өзгерістеріне баға беру үшін парниктік газдарды бақылау материалдарын, метеорологиялық стансылардың дүниежүзілік желісі мен ғарыштық бақылау мәліметтерін пайдаланады. Біздің елімізде бұл климаттық өзгерістерге «Қазгидромет» республикалық мемлекеттік кәсіпорны тұрақты мониторинг жүргізеді және оның нәтижелерін жыл сайынғы бюллетенде жариялайды.
2. Қазақстан климаты үшін норма ретінде қандай көрсеткіш қабылданған және еліміздегі жылыну қарқыны қандай?
Қазақстан климаты үшін 30 жылдық (1961–1990 жж.) ауаның жылдық орташа температурасының мәні — 5,4°C норма ретінде қабылданған. Осы нормамен салыстырғанда (1941 жылдан бергі мәліметтер бойынша), Қазақстандағы ауа температурасы әр 10 жыл сайын 0,33°C-қа көтеріліп жатқаны мәлім болды. Ел аумағы мұхиттан алыс орналасқандықтан, бүкіл Жер шарының орташа жылыну қарқынынан (10 жылда 0,18°C) екі есе күштірек жылынуда.
3. Қазақстандағы және жаһандағы ең жылы жыл қай жыл болды және жылыну үдерісі ел аумағында біркелкі ме?
Мәтіндегі мәліметтерге сәйкес, Қазақстандағы және жалпы ғаламшардағы ең жылы жылдық орташа температура 2020 жылы тіркелген. Сонымен қатар, бұл климаттың жылыну үдерісі жыл маусымдары мен елдің әртүрлі аймақтары бойынша біркелкі емес, әр жерде әртүрлі қарқынмен жүруде.
4. Жылдық орташа температураның өсуімен бірге елімізде тағы қандай климаттық тенденциялар анықталды?
Зерттеушілер елімізде мынадай негізгі тенденцияларды анықтады: 1) ауа температурасы +35°C-тан жоғары болатын ыстық күндер саны артты; 2) ыстық ауа райы аптаға және одан да көпке созылатын жылу толқындарының ұзақтығы өсті; 3) жалпы жауын-шашын мөлшері ұлғаюда. Осынымен бір мезгілде, елімізде аязды күндердің саны мен жауын-шашынсыз (құрғақ) кезеңнің ұзақтығы азайып келеді.