1-жұп: Жауын-шашын көрсеткіштері, қалыптасу факторлары және ауа массаларының рөлі
1. Қазақстандағы жер беті ылғалдануының негізгі көзі не және «Қазгидромет» бекіткен орташа жылдық мөлшер еліміздің климаты туралы нені білдіреді?
Еліміздегі жер беті ылғалдануының негізгі көзі — 🌧️атмосфералық жауын-шашын. «Қазгидрометтің» мәліметтері бойынша олардың жылдық орташа мөлшері 326 мм-ді құрайды. Мұндай көрсеткіш климаттың құрғақтығы мен континенттілігін көрсетеді.
2. Атмосферадағы ауаның салқындауы мен жауын-шашынның түсу үдерісіне қандай негізгі факторлар әсер етеді?
Ылғал жауын-шашын түрінде түсу үшін ауа салқындауы тиіс, бұл ауа биікке көтерілгенде байқалады (су буы конденсацияланып, бұлтқа айналады). Жауын-шашын мөлшері мен оның таралуы ауа массаларының айналымына, ауа температурасына, жер бедері мен географиялық жағдайға байланысты. Атмосфера айналымы ылғал әкелсе, жер бедері оның таралуына ықпал етеді.
3. Еліміздің атмосферасына әсер ететін ауа массаларының түрлерін атаңыз және олардың қайсысы негізгі ылғал әкелуші болып табылады?
Қазақстан атмосферасына үш түрлі ауа массалары: арктикалық, қоңыржай және тропиктік әсер етеді. Олар өз кезегінде теңіздік және құрлықтық болып бөлінеді. Арктикалық және құрлықтық массалар құрғақ болғандықтан, жауын-шашынның көп мөлшерін 🌍Атлант мұхитынан келетін қоңыржай және тропиктік ауа массалары (атмосфералық құйын – циклон түрінде) әкеледі.
2-жұп: Атмосфералық фронттар, циклондар қозғалысы және жер бедерінің ықпалы
1. Атмосфералық фронттар мен циклондар қандай температуралық айырмашылықта пайда болады және бұл Қазақстанның оңтүстігіндегі маусымдық жауын-шашынға қалай әсер етеді?
Фронт ауа температурасында маңайынан 🌡️8–10°С-тан астам айырмашылық болған кезде пайда болады. Жазда Қазақстанның оңтүстігінде тропиктік және жергілікті ауа массаларының айырмашылығы аз болғандықтан фронт түзілмейді, жауын-шашын аз болады. Ал қыста жылы тропиктік және суық ауа массалары кездескенде фронттар мен циклондар пайда болып, жауын-шашын қыста көбірек түседі.
2. Ауа массалары тау жоталарынан асқан кезде олардың қасиеттері қалай өзгереді және бұл беткейлердегі жауын-шашынға қалай ықпал етеді?
Ауа массалары таулардан асып түскенде олардың қасиеттері өзгеріп, температурасы мен атмосфералық қысымы төмендейді. Бұл таудың ⛰️жел өтіндегі беткейлеріне көп жауын-шашын әкеледі. Ал таулардың ық жағында ауаның ылғалдылығы аз болғандықтан, жауын-шашын да аз түседі.
3. Қазақстан аумағында жылдық жауын-шашынның географиялық таралу заңдылығы қандай және еліміздегі ең құрғақ аймақ қай жер?
Жылдық жауын-шашын біздің елімізде батыстан шығысқа және солтүстіктен оңтүстікке қарай азая береді. Ең аз жауын-шашын Арал бойының шығысы мен батыс Балқаш маңында байқалады. Республикадағы ең құрғақ жер — Қызылорда облысындағы 🌵Шірікрабат метеостансысы, мұнда орта есеппен 103 мм, ал кей жылдары 60 мм-ден де аз жауын-шашын түседі.
4. Климаттық картадағы жауын-шашынның изосызықтары қалай аталады және еліміз бойынша ең көп жауын-шашын тіркелген рекордтық екі ауданды атаңыз?
Жауын-шашынның бірдей мөлшерін қосатын сызықтар 📈изооиеталар деп аталады. Еліміздегі ең ылғалды әрі ең көп жауын-шашын түсетін жерлер: біріншісі — Батыс Алтайдағы 🌊Кіші Үлбі өзенінің бастауы (абсолюттік максимум — 1 516 мм), екіншісі — Алматы маңындағы 🏔️Іле Алатауының биік таулары (1 239 мм).
3-жұп: Қар жамылғысының таралуы, табиғи құбылыстар және ылғалдану коэффициенті
1. Қазақстан бойынша қар жамылғысының пайда болу, бұзылу уақыты мен жату мерзімдерінде қандай өңірлік айырмашылықтар бар?
Қар алдымен қазанның ортасында солтүстіктегі таулы аймақтарда пайда болып, 1,5 айда оңтүстікке жетеді. Қардың жату мерзімі ⏳оңтүстікте 60 күннен, солтүстікте 160 күнге дейін созылады. Ақпанның ортасында оңтүстік аймақ, ал наурыз мейрамына дейін таулардан басқа барлық өңірлер қардан босайды.
2. Жазық және таулы аймақтардағы қар қабатының қалыңдығы қандай және қазақстандық «қар басу полюсі» қай жерде орналасқан?
Қар қабатының қалыңдығы жазық жерлерде 10–20 см, тау етектерінде 30–50 см-ге жетеді. Ең қалың қар тауларға түседі. Алтайдағы қазақстандық ❄️«қар басу полюсінде» қардың биіктігі 3–5 метрге дейін жетеді.
3. Қар жамылғысының шаруашылық пен табиғат үшін тигізетін пайдасы мен онымен байланысты қауіпті құбылыстарды сипаттаңыз.
Қар — өзен-көлдерді, жерасты суларын қоректендіретін, топырақты ылғалдандыратын тұщы су қоры. Ол күзгі егіншілік үшін маңызды және өсімдіктер мен жануарларды аяздан қорғайды. Алайда, онымен байланысты ⚠️қарлы боран, бұрқасын, қар көшкіні сияқты қауіпті құбылыстар орын алып, жолдарды тазалауға жүздеген миллион теңге жұмсалады.
4. Аумақтың ылғалмен қамтамасыз етілу жағдайын бағалауда неліктен жауын-шашын мөлшері жеткіліксіз және «булану» ұғымы қалай түсіндіріледі?
Жер бетіне түскен жауын-шашынның бір бөлігі буланып кететіндіктен, ылғалдылықты тек жауын-шашынмен емес, ылғалдану коэффициентімен анықтайды (мұнда булану да есептеледі). Ал 💧булану дегеніміз — су бетінен жылдық орташа температура жағдайында буға айналатын ылғал мөлшері. Оның өлшем бірлігі — миллиметр (мм).