🔹 1-топ: Атмосфералық жауын-шашын және оның таралу факторлары
1. Еліміздегі ылғалданудың негізгі көзі не және Қазақстан бойынша оның орташа мөлшері қанша?
Еліміздегі жер беті ылғалдануының негізгі көзі — атмосфералық жауын-шашын. «Қазгидрометтің» мәліметтері бойынша, олардың жылдық орташа мөлшері 326 мм-ді құрайды, бұл климаттың құрғақтығы мен континенттілігін көрсетеді.
2. Жауын-шашынның қалыптасуы мен мөлшері қандай негізгі географиялық факторларға байланысты?
Жауын-шашын мөлшері мен оның таралуы ауа массаларының айналымына, ауа температурасына, жер бедері мен географиялық жағдайға байланысты. Сондай-ақ географиялық жағдайға сәйкес, жылдық жауын-шашын біздің елімізде батыстан шығысқа және солтүстіктен оңтүстікке қарай азая береді.
3. Қазақстан климатына әсер ететін қандай ауа массалары бар және олар жауын-шашынға қалай ықпал етеді?
Қазақстан атмосферасында үш түрлі ауа массалары: арктикалық, қоңыржай және тропиктік әсер етеді, олар теңіздік және құрлықтық болып бөлінеді. Суық арктикалық және құрлықтық массалар құрғақ (ылғал аз) болып келеді, ал жауын-шашынның көп мөлшерін Атлант мұхитынан циклондар түрінде келетін теңіздік қоңыржай және тропиктік ауа массалары әкеледі.
4. Жер бедері мен биік таулар жауын-шашынның түсуіне қалай әсер етеді және ең ылғалды жерлер қайсы?
Ауа массалары таулардың жел өтіндегі беткейлерімен жоғары көтерілгенде суып, ылғал конденсацияланады да, жауын-шашын түседі. Еліміздегі ең көп жауын-шашын түсетін екі аудан анықталған: біріншісі — Батыс Алтайдағы Кіші Үлбі өзенінің бастауы (абсолюттік максимум — 1516 мм), екіншісі — Алматы маңындағы Іле Алатауының биік таулары (1239 мм).
🔹 2-топ: Қар жамылғысы, қауіпті құбылыстар және ылғалдану коэффициенті
1. Қазақстанда қар жамылғысының пайда болу, жату және бұзылу мерзімдерінің ерекшелігі қандай?
Қар ең алдымен (қазанның ортасында) солтүстіктегі таулы аймақтарда пайда болып, кейін оңтүстікке жетеді. Қардың жату мерзімі оңтүстікте 60 күннен, солтүстікте 160 күнге дейін өзгереді. Оңтүстік аймақтар ақпанның ортасында, ал қалған өңірлер (таулардан басқа) наурыз мейрамына қарай қардан босайды.
2. Қазақстандағы ең қалың қар қабаты қай жерде және қармен байланысты қандай қауіпті табиғи құбылыстар бар?
Ең қалың қар қабаты тауларға түседі: Алтайдағы қазақстандық «қар басу полюсінде» оның биіктігі 3–5 метрге дейін жетеді. Қармен байланысты қауіпті құбылыстарға қарлы боран, бұрқасын және қар көшкіні жатады, оларды тазалау мен қорғанысқа жылына жүздеген миллион теңге қаржы жұмсалады.
3. Қардың шаруашылық пен табиғат үшін маңызы және халық өміріне тигізетін эстетикалық рөлі қандай?
Қар — өзен-көлдер мен жерасты суларын қоректендіретін, топырақты ылғалдандыратын тұщы су қоры. Ол өсімдіктер мен жануарларды аяздан қорғайды және күзгі егіншілік үшін маңызды. Сонымен қатар қысқы пейзаждың әсемдігі халыққа эстетикалық ләззат сыйлап, қысқы спорт пен демалыс түрлерінің дамуына үлес қосады.
4. Ылғалдану коэффициенті дегеніміз не және булану ұғымы қалай түсіндіріледі?
Ылғалдану коэффициенті — аумақтың ылғалмен қамтамасыз етілу жағдайын анықтайтын көрсеткіш, мұнда тек жауын-шашын емес, булану да есепке алынады. Ал булану дегеніміз — су бетінен жылдық орташа температура жағдайында буға айналатын ылғал мөлшері, оның өлшем бірлігі миллиметрмен (мм) есептеледі.