🔹 1-топ: Су ресурстарының жалпы сипаттамасы және пайдалану мәселелері
1. Су ресурстары дегеніміз не, олардың адамзат үшін негізгі ерекшелігі неде және толық бағасы қайда берілген?
Су ресурстары – тұрғындар мен шаруашылықты қамтамасыз ету үшін пайдаланылатын жербеті және жерасты суларының бөлігі. Су — адамзат үшін ең басты әрі мұнай, болат немесе азық-түлік сияқты еш нәрсемен ауыстыруға келмейді, сондықтан оны бағалай білудің маңызы зор. Қазақстанның су ресурстарының толық бағасы су жағдайы, пайдаланылуы және қорғалуы туралы жүйеленген мәліметтер жиынтығы — Мемлекеттік су кадастрында берілген.
2. Қазақстандағы су ресурстарының негізгі көзі қандай және еліміздің өзен ағысы ресурстары бойынша әлемдік орны қандай?
Қазақстандағы су ресурстарының негізгі көзі — өзен ағысы болып табылады және оның басты құндылығы — жаңаланып тұруы. Сонымен қатар көлдер, суқоймалары, жерасты сулары және арнайы зауыттарда тұщыландырылатын Каспий теңізі де үлкен маңызға ие. Дегенмен, еліміздің өзен ағысының ресурстары салыстырмалы түрде көп емес (әлемде 67-орында) және жан басына шаққанда орташа әлемдік көрсеткіштен біршама төмен.
3. Су ресурстарының әркелкі таралуы қалай сипатталады және сумен қамтамасыз етілу деңгейлері қандай?
Өзен ағысының 3/5-ке жуығы халықтың тек 1/3-і тұрып жатқан сегіз сушаруашылығы алабының екеуіне (Ертіс және Балқаш-Алакөл) сәйкес келеді. Бұл екі алапта жан басына шаққанда сумен қамтамасыз етілу жоғары немесе орташа. Ал олармен көршілес алаптарда сумен қамтамасыз етілу төмен (жылына 2000 м³/адамнан аз) немесе тіпті апатты жағдайда (1000 м³/адамнан аз) болып келеді.
4. Өзен ағысының жылдық және маусымдық ауытқуларының ерекшелігі қандай?
Өзен ағысы су мол жылдары су аз жылдарға қарағанда 1,5 есе аз болады. Маусымдық ауытқулар одан да күштірек көрінеді, себебі өзендердің көбінде судың 2/3-ден 4/5-не дейінгі негізгі бөлігі қысқамерзімді су жайылуы (тасуы) кезіне сәйкес келеді.
🔹 2-топ: Трансшекаралық өзендер, суды көп жоғалту және мәселені шешу жолдары
1. Негізгі су жеткізуші өзендердің трансшекаралық жағдайы қандай қауіп тудырады?
Қазақстанның басты өзендерінің (Ертіс, Сырдария, Іле, Жайық) бастаулары халық саны мен суды пайдалану көлемі қарқынды өсіп жатқан көрші елдердің аумағында орналасқан. Бұл жағдай еліміздің су қауіпсіздігіне тікелей әсер етеді.
2. Шаруашылықта суды көп пайдалану, ысырап қылу және ластану процестері қалай өтеді?
Жыл сайын өзен ағысының 1/4-і пайдаланылады және оның біраз бөлігі тасымалдау (суқұбырлары мен каналдар), егістік суару кездерінде және өндірістегі ескі технологиялар кесірінен жоғалады (жоғалған су тұрғындар пайдаланатын судан 3 есе көп). Сондай-ақ ылғалдың көп бөлігі суқойма бетінен буланады. Судың ластануы атмосфералық жауын-шашын, еріген қар сулары (топырақ, тыңайтқыш, улы химикат, мұнай өнімдері) және өндіріс пен коммуналдық қалдық сулар арқылы жүреді.
3. «Қазақстан-2050» Стратегиясында су мәселесін шешу бойынша қандай міндеттер қойылған?
Стратегияда 2050 жылға дейін су мәселесін толықтай шешу міндеті қойылған. Елімізде теңіз суын тұщыландыру, суқоймаларын, каналдар мен суқұбырларын салудың үлкен тәжірибесі бар. Мәселенің негізгі шешімі — суды табиғаттан алу ғана емес, оны үнемдеп жұмсау, тасымалдаудағы ысырапты азайту, өндірісте су шығынын анықтау және суды бірнеше қайталап пайдалану (айналмалы сумен қамту) болып табылады.
4. Су ресурстарын сақтауда әрбір азаматтың рөлі қандай болуы керек?
Су ресурстарын ластанудан және сапасының нашарлауынан қорғау міндеттерін шешуге осы елде тұратын әрбір азамат ат салысуы тиіс. Аса қажетті қорды шектеу және суға ұқыптылықпен қарау әрбір қазақстандық үшін күнделікті мінез-құлық нормасына айналуы қажет.