🔹 1-топ: Ауа райының қолайсыз құбылыстары және құрғақшылықпен күрес
1. Климаттың адам өмірі мен шаруашылыққа тигізетін жалпы әсері қандай және қолайсыз атмосфералық құбылыстарға нелер жатады?
Климат шаруашылықтың барлық салаларына, адамның өмір сүруіне және денсаулық жағдайына әртүрлі дәрежеде әсер етеді, олардың жағымды не жағымсыз әсерлері болуы мүмкін. Қолайсыз, кейде тіпті қауіпті атмосфералық құбылыстарға құрғақшылық, аңызақ, шаңды дауылдар, дауылды желдер, үсік, бұршақ, көктайғақ, тұман және қалың найзағайлы бұлт жатады.
2. Құрғақшылық дегеніміз не, ол қандай аймақтар мен синоптикалық жағдайларға тән?
Құрғақшылық — жеткіліксіз әрі тұрақсыз ылғалдану жағдайындағы аумақтардағы ұзақ уақыт атмосфералық жауын-шашынның болмауы. Ол негізінен далалы және орманды дала зоналарына жатады және ұзақ уақыт бойы антициклонды ауа райының қалыптасуымен (жаз бен көктемде температураның көтеріліп, ылғалдылықтың азаюымен) байланысты. Бұл құбылыс топырақ ылғалын азайтып, егістік өнімінің кемуіне немесе мүлдем шықпай қалуына әкеледі.
3. Қазақстандағы құрғақшылықтың қайталану жиілігі қандай және 2012 жылғы табиғи құбылыстың ерекшелігі неде?
Біздің елімізде құрғақшылық — әдеттегі құбылыс. Мысалы, соңғы 20 жылда (1998–2017 жж.) құрғақшылық екі жылда бір қайталанып келген. Ал 2012 жылы ең қатты құрғақшылық орын алып, ол тек Қазақстанды ғана емес, АҚШ, Ресей және тағы басқа елдерді де қамтыды.
4. Аңызақ желдердің зияны қандай және құрғақшылық пен аңызаққа қарсы қандай агротехникалық шаралар жүргізіледі?
Аңызақ желдер булануды ұлғайтып, өсімдіктердің солуына немесе қурап қалуына әкеліп соғады. Оларға қарсы күресу және топырақ ылғалын арттыру үшін қар тоқтату, егістікті қорғайтын орман жолақтарын отырғызу, топырақты тереңдете жырту, қопсыту және ауыспалы егістікті пайдалану сияқты агротехникалық шаралар жүргізіледі.
🔹 2-топ: Қауіпті метеорологиялық құбылыстар және ұлттық терминология
1. Шаңды дауылдардың қалыптасу ерекшелігі қандай және Арал маңындағы шаңды дауылдардың адам мен табиғатқа тигізер қаупі қандай?
Шаңды дауылдар — ауа құрғақ кезде топырақты алқапта соғатын қатты жел. Ең қатты шаңды дауылдар Арал маңында жылына 50 күнге дейін соғады және ауаға құм мен шаңнан бөлек, теңіз түбінен кепкен улы тұзды көтереді. Бұл тұз, құм массалары желмен мыңдаған километрге тасымалданып, Тянь-Шаньның қарлы-мұзды белдеулеріне жетіп, мұздықтардың еруін жылдамдатады. Оны тоқтату үшін бұрынғы теңіз түбіне сексеуіл отырғызылуда.
2. Теңіз дауылдары мен дауылды желдердің айырмашылығы неде және үсік пен қатты аяздардың шаруашылыққа тигізетін зардаптары қандай?
Теңіз дауылдары мен дауылды желдер қысым айырмашылығынан және циклондар өткенде пайда болады. Теңіз дауылдарының жылдамдығы 20 м/сек-тан жоғары, ал дауылды желдердікі 30 м/сек-тан асады (үй төбесін жұлып, электр сымдарын үзеді). Көктемгі және күзгі үсік дақылдар мен жеміс ағаштарын зақымдаса, қатты аяздар ашық даладағы құрылысты тоқтатып, көлікті шектейді және мектептерді интерактивті жүйеге көшіруге мәжбүрлейді.
3. Бұршақ, тұман және көктайғақ құбылыстарының сипаттамасы қандай және елімізде бұршаққа қарсы қандай қызмет жұмыс істейді?
Бұршақ — көлемі 10 см-ге дейін жететін мұзды жауын-шашын, ол әсіресе Сарыарқаның шығысында, Алтай, Жетісу Алатауы, Тянь-Шаньда (жылына 4 ретке дейін) жиілейді. Оған қарсы арнайы қызмет бұлттарды реагенттермен атқылап, жаңбырға айналдырады. Тұман жылы ауа суық жер бетіне енгенде, ал көктайғақ аязды күндері жылымық ауысқанда қалыптасады. Көктайғақ мал жайылымын жауып, электр сымдарын үзіп, көлік қатынасына қауіп төндіреді.
4. Климат құбылыстарының қазақша халықтық терминологиясындағы ерекшеліктері қандай және метеонимдер мен анемонимдер дегеніміз не?
Қазақ халқының дәстүрлі көшпенді малшаруашылығы мен өмір сүру салтына байланысты ежелгі географиялық терминологияда климаттық атаулар кең таралған. Ауа райы құбылыстарын білдіретін терминдер — метеонимдер, ал желді және басқа да стихиялық құбылыстарды сипаттайтын атаулар — анемонимдер деп аталады. Мысалы, қазақтың халық терминологиясында жалпы «жауын» деген сөздің өзі алты негізгі атауға (номинацияға) ие.