🔹 1-топ: Мұздықтар мен көпжылдық тоңның қалыптасуы және таралуы
1. Географияда «мұздықтар» деп нені атайды және олар қай жерде, қалай қалыптасады?
Мұздықтар — өз бетінше қозғала алатын мұздардың табиғи жиынтығы. Олар қоректену аймағы орналасатын қар сызығынан жоғары қалыптасады. Ең алдымен қардан мұз түйіршіктерінен тұратын фирн (сіре қар) пайда болады, ары қарай ол тығыздалып, көгілдір түсті глетчерлік мұздыққа айналады.
2. Қазақстанның таулы аймақтарында қар сызығы қандай биіктіктен өтеді және мұздықтардың қозғалу ерекшелігі қандай?
Қар сызығы Алтайда орташа 2 600 м, ал Тянь-Шаньда 3 600 м биіктіктен өтеді. Жалпы мұздықтардың қозғалу жылдамдығы жылына бірнеше жүздеген метрге жетеді, бірақ Қазақстан мұздықтары аса қалың болмағандықтан баяу жылжиды (жылына бірнеше сантиметрден 70 метрге дейін).
3. Қазақстанда қанша мұздық бар, олардың жалпы су мөлшері қандай және ең ірі мұздықтарды атаңыз?
Елімізде мөлшермен 100 км³ су жиналған 2700 мұздық бар. Қазақстандағы ең ұзын мұздық — Корженевский (Іле Алатауы, ұзындығы 14,5 км), ал ауданы бойынша ең үлкені — Солтүстік Инылчек (Орталық Тянь-Шань, ауданы 76 км²). Ең аумақты мұздықтар Жетісу Алатауы мен Тянь-Шаньда орналасқан, ал Тарбағатайда мүлдем мұздық жоқ.
4. «Көпжылдық тоң» дегеніміз не, оның астындағы «тіршілік қабаты» қалай сипатталады және Қазақстанда қай жерде таралған?
Көпжылдық тоң (мәңгі тоң) — ұзақ уақыт бойы ерімей жатқан мұз құрсанған тау жыныстарының қабаты. Өте қысқа жаз маусымында 0,5–5 м тереңдікке дейін еритін беткі қабаты «тіршілік қабаты» деп аталады. Қазақстанда ол ел аумағының 1%-нан астамын ғана алып жатыр және оның 40%-ы Қазақстан Алтайының тауларында орналасқан.
🔹 2-топ: Жерасты сулары, батпақтар және олардың шаруашылықтағы маңызы
1. Жерасты сулары қалай қалыптасады, олардың қандай түрлері бар және шипажайларда қалай пайдаланылады?
Жерасты сулары жер қыртысының беткі қабатындағы, құм, малтатас және жартастардың арасындағы тесіктер мен сызаттарды толтырады. Оның қалыптасуына атмосфералық жауын-шашынның сіңуі әсер етеді. Тұщы жерасты сулары таза ауызсу ретінде, ал минералды және ыстық (термальды) сулар емдік мақсатта Сарыағаш, Алмаарасан, Барлықарасан, «Рахман бұлағы» сияқты шипажайларда қолданылады.
2. Батпақтардың пайда болуының негізгі себептері қандай және олар орналасуына қарай қалай бөлінеді?
Батпақтардың пайда болуының негізгі себебі — топырақтың артық ылғалдануы (жерасты суы көп, жауын-шашын мол немесе булану аз болғанда) және су бөліктерінің балдырлануы. Олар ойыс жердің батпақтары (өзен, көл жағалаулары мен тау беткейлерінің төменгі бөлігінде) және беткі батпақтар (артық ылғалданатын тауларда) болып бөлінеді.
3. Қазақстанда батпақтар ел аумағының қанша пайызын алады және олар негізінен қай өңірлерде шоғырланған?
Біздің елімізде батпақтардың алып жатқан ауданы көп емес, барлық аумақтың 0,5%-ын ғана құрайды. Оның жартысынан астамы Солтүстік Қазақ жазығы мен Алтайға тиесілі болып келеді.
4. Батпақтардың табиғаттағы және шаруашылықтағы маңызы қандай және еліміздегі қорғалатын қандай бағалы батпақты аймақтарды білесіз?
Батпақтар — шымтезектің негізгі жинақтаушы қоры, кіші өзендердің қоректенуіне маңызды рөл атқарады және жануарлардың табиғи өмір сүру ортасы болып табылады. Сондықтан оларды сақтау маңызды. Теңіз көлі, Іленің атырауы, Алакөл ойысының бағалы сулы-батпақты аймақтары ерекше қорғалатын табиғи аймақтар қатарына енеді.