1-бөлім: Табиғат компоненттері, олардың жүйесі мен қазіргі жағдайы
1. Мәтін бойынша географиялық қабық дегеніміз не және оның қалыптасуына Жердің қандай сфералары қатысады?
Литосфера, атмосфера, гидросфера және биосферамен белсенді түрде және өте ұзақ уақыт өзара әрекеттесетін Жердің бүкіл беткі қабаты географиялық қабық деп аталады.
2. Табиғи-аумақтық кешендердің ең кіші тармағы қалай аталады және оған қандай шағын нысандар мысал болады?
Жер бетінің шағын аумағын алып жататын кешен жергілікті деп аталады. Оларға жыра, көл, өзен аңғары, теңіз шығанағын мысалға келтіруге болады (34-сурет).
3. Аймақтық деңгейдегі табиғи-аумақтық кешендердің ауқымы қандай және оларға нелер жатады?
Кейбірі Жердің бүкіл аумағы деңгейінде үлкен кеңістікті қамтиды, ол аймақтық деп аталады. Олар – жекелеген материктер немесе табиғи зоналар, орман зоналары немесе шөлейтті зоналар (35-сурет).
4. Шағын және ірі табиғи-аумақтық кешендер Жер бетінде өзара қалай бірігіп, қандай құрылым түзеді?
Барлық шағын табиғи-аумақтық кешендер ірі кешендер құрамына кіреді. Жердің беткі қабатында олар табиғи-аумақтық кешендердің үздіксіз желісін құрайды және бұл тұтас ғаламшарлық құрылым – географиялық қабық.
5. Мәтінге сүйенсек, табиғи-аумақтық кешендердің көп болуының және олардың бір-біріне ұқсамауының басты сипаттары қандай?
Табиғи-аумақтық кешендер өте көп. Олар көлемі жағынан да, құрамы жағынан да бір-біріне ұқсамайды. Олардың арасында зоналдық және азоналдық табиғи кешендер бар.
2-бөлім: Табиғаттағы заңдылықтар, компоненттердің таралуы мен байланыс проблемалары
1. Зоналдық кешендердің Жер бетінде таралу бағыты мен орналасу ерекшелігінде қандай заңдылық көрінеді?
Зоналдық кешендер ендік зоналар құра отырып, экватордан полюске қарай бір-бірін алмастырады. Олар батыс-шығыс бағытында кең жолақтар түрінде созылып жатады. Олардың орналасуында экватордан полюске қарай симметрия көрінеді.
2. Экватор мен тропиктер арасындағы күн сәулесі мен ылғалдылық үлесінің айырмашылығы мәтінде қалай сипатталған?
Экваторда және тропиктерде күн сәулесі көбірек және онда климат ыстық (37-сурет). Тек экваторда ылғал көбірек. Тропиктерде ауа құрғақ. Экватордан алшақтаған сайын, ауа температурасы төмендейді.
3. Ландшафттардың алуан түрлілігіне әсер ететін «секторлық» құбылысының мәні неде?
Секторлық – мұхит жағалауынан материкке тереңірек бойлаған сайын өсімдіктер, топырақ түрлері, жануарлар әлемінің заңды ауысуы. Мұхитқа жақындаған сайын климат ылғалдырақ, ал алыстаған сайын, құрғақ бола түседі.
4. Континенттік климат жағдайында тәуліктік және жылдық температура көрсеткіштері не себепті қатты ауытқиды?
Континенттердің ішкі климаты құрғақ болатындықтан тез қызады, бірақ тез суып кетеді. Сондықтан температураның тәуліктік және жылдық амплитудасы айтарлықтай болады.
5. Теңіз климатының континенттік климатпен салыстырғандағы жылу сақтау және жұмсақтық қасиеті неге байланысты?
Теңіз ауасының амплитудасы азырақ білінеді. Әдетте, ылғал ұзақ қызады, бірақ жылуды ұзақ сақтайды. Сондықтан теңіз климаты континенттік және күрт-континенттік климатқа қарағанда жұмсағырақ болады.
3-бөлім: Су айналымы, зат алмасу және кешенді қорғау шаралары
1. Азоналды кешендердің пайда болуының негізгі қайнар көзі не және олардың нәтижесіне қандай құрылымдар жатады?
Жер қойнауында болатын үдерістердің нәтижесінде азоналды кешендер қалыптасты. Геологиялық құрылым, бедер – осылардың нәтижесі. Таулар мен жазықтықтар табиғи-аумақтық кешеннің қалыптасуына ықпал етеді.
2. Егер Жер бедері кедергісіз, теп-тегіс жазықтық болса, ТАК жүйесінде қандай құбылыс орын алар еді?
Теп-тегіс жазықтықта ауаның қасиеттері шамамен бірдей немесе оңтүстіктен солтүстікке біртіндеп өзгерген болар еді. Барлық жерде бір табиғи-аумақтық кешен болатын еді.
3. Ауа массалары жолында кездесетін тау сілемдерінің жел жақ және ықтасын беттерінде ылғал қалай бөлінеді?
Ауа массаларының қозғалыс бағытына перпендикуляр орналасқан тау қыраттары жауын-шашынды ұстап қалады. Соның салдарынан таудың жел жақ бетінде ылғалдылық шамадан тыс болса, ықтасын жағында құрғақ болады.
4. Зоналдық және азоналдық кешендердің өзара байланысын мәтін авторы қандай бейнелі теңеумен суреттеген?
Азоналдық кешендер бедермен бірлесіп негіз құрайды. Зоналдық кешендер өз секторларымен бірге оларды көрпе бүркенгендей жауып жатады. Олар бір-бірімен жанасып, қосылып, географиялық қабық құрайды.
5. Антропогенді кешен деген не және Жердегі табиғи тепе-теңдікті бұзбау үшін адам баласы қандай ережені ұстануы қажет?
Ғаламшарда адам қолымен жасалған антропогенді кешендер пайда болуда. Адам өз тіршілігі үшін табиғатты өзгертуі тиіс. Бірақ өзгерістерді барлық компоненттердің өзара әрекеттесуін ескере отырып, ойлап істеген жөн. Сонда ғана табиғи тепе-теңдіктің бұзылуына жол бермеуге болады.