🔹 1-топ: Қалдықсыз технологиялар және халықаралық экологиялық декларациялар
1. Дүниежүзіндегі жан басына шаққандағы шикізат өндірісі және қалдықтардың жиналу деңгейі қандай?
Қазіргі таңда дүниежүзінде әрбір тұрғынның жан басына шаққанда, орташа есеппен жылына 20 тоннаға жуық шикізат өндіріледі. Сондай-ақ 800 тонна су мен 2,5 кВт энергияны пайдаланып, азық-түлік өнімдері өңделеді. Алайда олардың шамамен 90–98%-ы қалдық ретінде қайта шығарылады. Өнеркәсіп пен құрылыс, кен өндіру және металлургия қалдықтарының маңызды бөлігі мүлдем пайдаға асырылмай қалатындықтан, әлемде шамамен жүз миллиард тоннаға жететін қалдық заттар жинақталуда.
2. Жалпы Еуропалық кеңестің Декларациясында «қалдықсыз технология» ұғымы қалай анықталған?
Қоршаған ортаны қорғау саласы бойынша Жалпы Еуропалық кеңестің (Женева, 1979) Декларациясында мынадай анықтама берілген: «Қалдықсыз технология — адам қажеттіліктерінің шеңберінде табиғи ресурстар мен энергияны дұрыс пайдалануды қамтамасыз ету және қоршаған ортаны қорғау үшін білімдерді, әдістер мен құралдарды тәжірибеде қолдану». Бүгінгі қоғам алдында тұрған басты міндет — осы өндірісті барлық шаруашылық салаларында оңтайлы қолдану болып табылады.
3. Қалдықсыз технология өндірістерін құрудың негізгі ұстанымдары мен тиімді технологиялық шаралары қандай?
Негізгі ұстаным — өндірісті құру, жобалау және қолдануды дұрыс деп таныған әдістерді таңдау. Шикізат пен энергиялық ресурстарды толық пайдалануға бағытталған нақты шаралар үш топқа бөлінеді. Табиғатты қорғау шараларының тиімді түрлеріне жоғары *технологиялық* үдерістер жатады: 1) тазарту құрылғылары мен қондырғыларының жұмысын жетілдіру; 2) атмосфера құрамын қорғау жұмыстарын күшейту; 3) жер ресурстарын тиімді пайдалану және қорғау; 4) өсімдік жамылғысы мен жануарлар дүниесін қалпына келтіру.
🔹 2-топ: Экологиядағы биотехнологиялық әдістер және таза өнім технологиялары
1. Қоршаған ортаны қорғаудағы биотехнологиялық әдістер мен бактериялы-химиялық сілтісіздендіру қалай қолданылады?
Биотехнологиялық әдістерге биологиялық нысандарның тіршілік әрекеті өнімдеріне, бактерияларды көбейтуге, олардың метаболизмдеріне және зат алмасу жолына негізделген технологиялық үдерістер жатады. Мысалы, су ерітінділерін қолдану арқылы кен қазбаларынан металдарды алудың гидро-металлургиялық әдісі қолданылады, оның бір түрі — металдарды бактериялы-химиялық сілтісіздендіру болып табылады. Сондай-ақ, мұнаймен бірге шығатын ілеспе газдар мен метанды қышқылды бактериялармен араластыру арқылы залалсыздандыру әдісі жүзеге асырылады.
2. Қатты қалдықтарды қайта өңдеудегі анаэробтық ферментацияның рөлі қандай?
Энергетикалық мақсаттармен қатты қалдықтарды өңдеу биотехнологиясында анаэробтық ферментация әдісі қолданылады. Анаэробтық ферментация оттегісіз ортада әртүрлі микроорганизмдер тобының көмегімен іске асырылады. Бұл технология бойынша биогазды пайдаға асыру энергия тапшылығын төмендетуге, сондай-ақ қоршаған ортаға түсетін антропогендік жүктемені айтарлықтай азайтуға мүмкіндік береді.
3. Машина жасау және химия өнеркәсібіндегі экологиялық таза өнімдердің маңызы қандай?
Машина жасауда жасыл энергетика өнімдерін (жел генераторлары, күн батареялары) пайдалану жаңа бөлшектерді жасайтын өндіріс орындарын құруға негіз болады. Таза өнім технологиялары бұл салада 2,5 миллионнан астам адамды жұмыспен қамтуға көмектеседі. Ал химия өнеркәсібінде адам денсаулығы үшін қауіпті қосылыстарды пайдаланбау, соның ішінде хлорды қолдануға шектеу қою ісі қолға алынуда.
🔹 3-топ: Дәстүрлі экодизайн, ЭКСПО-2017 және Қазақстандағы қалдықтар мәселесі
1. Қазақ халқының дәстүрлі тұрмысындағы экодизайн көрінісі мен ЭКСПО-2017 көрмесінің маңызы неде?
Қазақ халқы экодизайнды ежелден қолданған. Киіз үй, ондағы жиһаз, ыдыс, тұрмыстық заттардың барлығы табиғи материалдардан жасалған және заманауи минимализм талаптарына сай, артық затсыз, табиғатпен үйлесімді болған. Ал заманауи кезеңдегі Қазақстанның таза экологиялық өндіріске ұмтылысының айқын дәлелі — ЭКСПО-2017 көрмесі болды. Оның символы диаметрі 150 метрлік сфералық ғимарат және «Энергия әлемі», «Өмірге арналған энергия» сияқты павильондар болды.
2. Қазақстанның ірі қалаларындағы (Алматы, Нұр-Сұлтан) қоқыс статистикасы қандай?
Қазақстанда жыл сайын 5 млн тоннадан астам қалдық шығарылады. Бір ғана Алматының өзінде қоқыстың жылдық көлемі 1 миллион тоннаға жуық. Ал Нұр-Сұлтан қаласында өндірістік және тұрмыстық қалдықтардың жылдық көлемі 300 мың тонна болса, тәуліктік шығарылымы 800 тоннаны құрайды. Бұл қалдықтар барар жеріне жеткенімен, бірден жойылып кетпейді және қоршаған ортаға үлкен салмақ түсіреді.
3. Заңнамалық талаптар қандай және күнделікті тұрмыстық заттардың ыдырау мерзімдері қанша уақытты алады?
Заңнама бойынша қауіпсіз жағдайда сақтауға арналған орындарда тұрмыстық қалдықтар тек үш жыл ғана сақталуы тиіс, осы мерзімде қайта өңделуі немесе жерге көмілуі керек. Шымкентте жылына 200 мың тонна қоқыс өңдейтін зауыт іске қосылған. Қоқысты қайта өңдеудің маңыздылығын мына деректер дәлелдейді: бір реттік қағаз ыдыс 5 жыл, қаңылтыр қалбырлар 100 жыл, ал пластик шөлмек 500 жылдай уақыт бойы табиғатта жойылмай сақталады.