1-жұп: Экологиялық жағдайдың қалыптасу факторлары мен ластану ортасы
1. Экологиялық жағдайдың қалыптасуына әсер ететін негізгі факторлар қандай және олар қалай өзгереді?
📚Экологиялық жағдай екі басты фактордың — қоршаған ортаның ластануы мен оның өздігінен тазаруының ықпалымен қалыптасады. Осы орайда 🌍бұл екі фактор да тұрақты емес, үнемі өзгеріске түсіп отырады 🔬және бұл құбылмалылық тікелей жыл мерзіміне және кеңістікке байланысты анықталады.
2. Өндірістік-экономикалық ластану мен табиғи өздігінен тазару үдерістері неге байланысты болады?
💡Ластану шаруашылықтың салалық құрылымына, өндіріс көлеміне, көлік инфрақұрылымы мен елді мекендердің орналасуына байланысты. Нәтижесінде 🔍бұл үдерістерге тазартқыш құрылғылардың сапасы да тікелей әсер етеді 📈ал өздігінен тазару географиялық орны, атмосфералық циркуляция, климат, жер бедері, топырақ пен өсімдік жамылғысы сияқты физикалық-географиялық жағдайларға тәуелді.
3. Табиғи ортадағы ластану географиялық қабықтың қандай бөліктерін қамтиды?
🌱Антропогендік іс-әрекеттен туындаған ластану қоршаған ортаның барлық негізгі сфераларына таралады. Осы ретте 🗺️ол ең алдымен құрлық бетін және Дүниежүзілік мұхит суларын жаппай қамтиды 📋және бұған қоса газ қалдықтары мен түтіннің әсерінен атмосфераның ең төменгі қабаты да ауыр ластануға ұшырайды.
2-жұп: Ластаушы көздердің жіктелуі және екінші қайтара ластану механизмі
1. Ластаушы көздер орналасуы мен кеңістікті қамтуына қарай қалай жіктеледі?
💧Орналасу сипатына қарай ластаушы көздер зауыттар сияқты тұрақты немесе көліктер сияқты мобильдік болып бөлінеді. Сондықтан 📌олардың аумақты қамту ауқымы да әртүрлі геометриялық пішінде көрініс табады 📝және кеңістікке қарай нақты үш топты: нүктелік (зауыт), алаңдық (көмір карьеры) және сызықтық (транспорт магистральдары) түрлерін құрайды.
2. Бастапқы және екінші қайтара ластанудың айырмашылығы неде және оған қандай мысал келтірілген?
🎯Мерзіміне қарай ластану қоршаған ортаға тікелей түсетін бастапқы және өзара әрекеттесуден туатын екінші қайтара болып жіктеледі. Осы ретте 📖екінші қайтара ластанудың айқын мысалы су қоймаларындағы химиялық реакциялардан көрінеді 📊яғни суға тыңайтқыштар шамадан тыс түскенде азот пен фосфор артып, балдырлардың қаулап өсуінен биологиялық ластану туындайды.
3. Ластануды жаратылысы жағынан қандай 4 топқа бөледі және визуалдық ластану неден көрінеді?
🗂️Жаратылысына қарай ластану химиялық, физикалық, биологиялық және эстетикалық (визуалдық) болып 4 негізгі топқа бөлінеді. Керісінше ⛓️алғашқы үшеуі заттық және энергиялық өзгерістермен байланысты болса, соңғысы қоршаған ортаның сыртқы бейнесіне әсер етеді 📑осы орайда эстетикалық ластану табиғи ландшафтың күрт өзгеруінен, қайталанбас табиғат көрінісінің бұзылуынан және άр түрлі құрылыстардан айқын көрінеді.
3-жұп: Ластану деңгейін бағалау көрсеткіштері және аймақтық экологиялық мәселелер
1. Аумақтың ластануын талдауда ШМК мен АЛИ көрсеткіштері қалай қолданылады?
🎓Ауа, су және топырақ сапасын анықтау үшін ластаушы заттардың шекті мөлшердегі концентрациясы (ШМК) ұғымы қолданылады. Бұл танымал тәсілдер атмосфераның ластану индексін (АЛИ) есептеудің негізі болып табылады 🛠️ал оның нәтижесінде ШМК-мен салыстыра отырып, белгілі бір аумақта жыл ішінде байқалған ең жоғары 5 көрсеткіштің жиынтығы арқылы ауаның сапасы бағаланады.
2. Қазақстан мен Қытай елдеріне тән басты экологиялық дағдарыстар қандай?
⏳Қазақстанда бұрынғы сынақ полигондары, Аралдың тартылуынан ұшқан улы шаң, Каспийдің ластануы мен топырақтың тұздануы өзекті. Одан кейін 📕көршілес Қытай елінде де өзіндік ауыр экологиялық зардаптар байқалады ⚙️демек, Қытайда қатты отын жағудан ауаға көмірқышқыл газының шектен тыс шығуы, қышқыл жаңбырлар, су тапшылығы мен ормандардың жаппай кесілуі басты мәселе болып табылады.
3. Дүниежүзілік мұхиттың мұнаймен ластану ауқымы қандай және қалаларды жоспарлауда не істеу керек?
📝Дүниежүзілік мұхитқа танкерлер апаты мен мұнай тиеу барысында жыл сайын 5–10 млн тонна мұнай түседі. Бұл бағытта мұхитты қорғау үшін халықаралық деңгейдегі тығыз ынтымақтастық ауадай қажет 📥осылайша, табиғи жағдайлар ластануды реттей алатындықтан, өнеркәсіпті қалаларды жоспарлағанда өндіріс орындарын орналастырудың географиялық факторларын ескеру міндетті.