🔹 1-топ: Экологиялық жағдай және қоршаған ортаның тазару факторлары
1. Экологиялық жағдай қандай екі басты фактордың ықпалымен қалыптасады және олардың сипаты қандай?
Экологиялық жағдай қоршаған ортаның ластануы және оның өздігінен тазаруы ықпалымен қалыптасады. Бұл екі фактор да жыл мерзіміне және кеңістікке байланысты құбылмалы болып келеді.
2. Ластану үдерісі нақты қандай жағдайлар мен көрсеткіштерге байланысты болады?
Ластану өндірістік-экономикалық жағдайларға байланысты болады. Оған шаруашылықтың салалық құрылымы, өндіріс көлемі, көлік инфрақұрылымы, елді мекендердің орналасуы және тазартқыш құрылғылар жатады.
3. Өздігінен тазару үдерісі қоршаған ортаның қандай ерекшеліктеріне негізделеді?
Өздігінен тазару физикалық-географиялық жағдайларға байланысты. Оның негізіне географиялық орны, атмосфералық циркуляция, климаттық жағдайлар, жер бедері, топырақ және өсімдік жамылғысы кіреді.
4. Табиғи ортадағы ластану географиялық тұрғыдан қандай сфераларды қамтиды?
Табиғи ортадағы ластану құрлық пен дүниежүзілік мұхит суларын, сондай-ақ атмосфераның төменгі қабатын қамтиды.
🔹 2-топ: Ластану көздерінің жіктелуі және оның кеңістік пен мерзімдік сипаттамасы
1. Ластаушы көздер орналасуына қарай қалай бөлінеді және оларға не жатады?
Ластаушы көздер орналасуына байланысты тұрақты және мобильдік болуы мүмкін. Оларға сәйкесінше өндіріс орындары мен көлік құралдары жатады.
2. Кеңістікті қамтуына байланысты ластанудың қандай түрлері бар?
Кеңістік қамтуына байланысты ластанулар 3 топқа бөлінеді. Олар: нүктелік (зауыт), алаңдық (көмір карьеры) және сызықтық (транспорт магистральдары) ластанулар.
3. Мерзіміне қарай ластану қалай жіктеледі және олардың айырмашылығы неде?
Ластану мерзіміне қарай бастапқы және екінші қайтара болуы мүмкін. Бастапқысы қоршаған ортаға тікелей түсуімен сипатталса, екінші қайтара түрі ластағыштардың өзара әрекеттесуінен пайда болады.
4. Су қоймаларындағы биологиялық ластанудың туындау механизмі қандай?
Су қоймаларына тыңайтқыштардың шамадан тыс түсуінен азот пен фосфор мөлшері артады. Бұл өз кезегінде балдырлардың қаулап өсуіне және биологиялық ластануға әкеледі.
🔹 3-топ: Ластанудың жаратылысы мен деңгейін талдау көрсеткіштері
1. Ластануды жаратылысы жағынан қандай негізгі топтарға бөледі?
Жаратылысы жағынан 4 негізгі топқа бөлінеді. Олар: химиялық, физикалық, биологиялық және эстетикалық (немесе визуалдық) ластану түрлері.
2. Кез келген аумақтың ластану деңгейін талдау үшін қандай негізгі ұғым қолданылады?
Аумақтың ластану деңгейін талдау үшін шекті мөлшердегі концентрациясы деген ұғым пайдаланылады. Ол су, ауа және топырақтағы ластаушы заттардың мөлшерін анықтайды.
3. Атмосфераның ластану индексі (АЛИ) дегеніміз не және ол қалай анықталады?
АЛИ — табиғи ортаның ластану көрсеткіші. Ол жыл ішінде байқалған ең жоғары 5 көрсеткіштің жиынтығымен анықталады және шекті мөлшердегі концентрациямен салыстырылады.
4. Эстетикалық немесе визуалдық ластанудың көрінісіне нелер жатады?
Бұл ластануға табиғи ландшафтың күрт өзгеруі жатады. Сондай-ақ, қайталанбас табиғат көрінісінің бұзылуы мен құрылыс жұмыстары осы топқа кіреді.
🔹 4-топ: Қазақстан мен Қытайдың экологиялық мәселелері және Дүниежүзілік мұхиттың ластануы
1. Қазақстан аумағындағы негізгі экологиялық мәселелер қандай?
Қазақстанда сынақ полигондары мен радиоактивті қалдықтардың әсері, кейбір қалалардың ластануы, Аралдың тартылуынан улы шаңның ұшуы, Каспийдің ластануы, шөлейттену және топырақтың тұздануы бар.
2. Қытай елінде шешімін таппаған қандай басты экологиялық қиындықтар кездеседі?
Қытайда ауаға көмірқышқыл газының шамадан тыс шығуы, қышқыл жаңбырлар, судың жетіспеуі мен ластануы, жер бедерінің бұзылуы және ормандардың жаппай кесілуі басты мәселелер болып табылады.
3. Дүниежүзілік мұхиттың ластануына қандай антропогендік факторлар әсер етеді?
Мұхитқа жыл сайын 5–10 млн тонна мұнай түседі. Сондай-ақ улы әрі радиоактивті қалдықтарды көму, қару-жарақ сынақтары және өзен суларымен келетін ластағыштар оның ластануын күшейтеді.
4. Өнеркәсіпті қалаларды жоспарлау мен өндіріс орындарын орналастыруда не ескерілуі қажет?
Табиғи жағдайлар ластануды азайтуы немесе ұлғайтуы мүмкін. Сол себепті қалаларды жоспарлағанда географиялық факторларды ескеру қажет, бұл ортаның ластануын реттеуге мүмкіндік береді.