1-жұп: Планетаның табиғат зоналары және полярлық-орманды экожүйелердің климаттық факторлары
1. Жер шарындағы табиғат зоналарының жіктелу принципі қандай және өсімдік жамылғысының таралу заңдылығы неге тәуелді?
📚Табиғат зоналарының кеңістіктегі жүйесі көп жағдайда сол өңірге тән биотаның құрылымымен және сыртқы бедерінің ерекшеліктерімен айқындалады. Осы орайда 🌍атмосфералық факторлар мен литосфералық компоненттердің өзара байланысы ландшафттардың қалыптасуына тікелей ықпал етеді. 🔬Мәтінде көрсетілгендей, табиғат зоналарының орналасуы көп жағдайда сол зонаға тән өсімдік жамылғысының атына сәйкес келеді (мысалы, тундра, орманды тундра, орман, орманды дала және дала зоналары). Ал өсімдік жамылғысының таралу сипатын, ең алдымен, климаттық жағдай, ондағы температура мен ылғалдылықтың арақатынасы анықтайды; сонымен қатар жер бедері топырақ-өсімдік жамылғысы мен жануарлар әлемінің арасындағы зат және энергия алмасуы жағдайларына да тәуелді болады.
2. Арктикалық мұзды шөлдер мен тундра экожүйелерінің қатал климаттық параметрлері мен биота шектеулері қандай?
💡Жоғары ендіктердегі радиациялық баланстың тапшылығы мен қатты жел режимі тірі ағзалардың тұрақты дамуына барынша кедергі келтіреді. Нәтижесінде 🔍топырақ түзілу үдерістерінің тежелуі мен криогендік құбылыстар тек ең төзімді өсімдік түрлерінің ғана сақталуына мүмкіндік береді. 📈Іс жүзінде бұл процесс арктикалық және антарктикалық мұзды шөлдердің екі поляр аймағын алып жатқанын көрсетеді, онда ауа температурасы тұрақты төмен, жауын-шашын өте аз түседі және жылудың жетіспеуінен топырақ жамылғысы жетілмеген, жоғары сатыдағы өсімдіктер мүлдем кездеспейді; ал тундра зонасы, негізінен, солтүстік жартышардың арктикалық және субарктикалық белдеулері шегінде материктердің жағалық бөлігін алып жатыр (оңтүстікте тек аралдарда), мұнда климат өте қатал, күшті желдер жиі соғады, қар жамылғысы 7—9 ай бойы жатады және тек мүктер мен қыналар ғана өсе алады.
3. Қоңыржай белдеудің тайга зонасындағы ылғалдану сипаты мен топырақ құрылымының басты белгілері қандай?
🌱Континенттіліктің артуы мен булану көрсеткіштерінің төмендігі орман зоналарының ішкі гидрологиялық режимі мен геохимиялық үдерістерін айқындайды. Бұл ретте 🗺️атмосфералық жауын-шашынның топырақ қабатынан қарқынды сүзілуі ерекше ландшафтық құрылымдардың пайда болуына әкеледі. 📋Ең маңыздысы — тайга зонасында климаттық жағдай қоңыржай теңіздік сипаттан шұғыл континенттік сипатқа дейін ауысады; жазы жылы, қысқы ауа температурасы мұхиттан қашықтаған сайын күрт төмендейді, жылдық жауын-шашын мөлшері ішкі бөлікке өткен сайын азаяды, алайда буланушылық көрсеткіші де төмен болады, сол себепті батпақты жерлер көп, өзендерінің суы мол болып келеді; мұнда шайылу күшті жүретіндіктен топырақ күлгін деп аталады және негізгі ағаштары: шырша, қарағай, балқарағай, майқарағай, самырсын болып табылады.
2-жұп: Құрлықтың аридті және субтропиктік зоналарының ландшафтық дифференциациясы
1. Әртүрлі материктердегі шөптесін ландшафтардың (прерий, пампа, дала) географиялық баламалары мен ерекшеліктері қандай?
💧Орман экожүйелерінен ашық шөптесін кеңістіктерге өту аймақтары түрлі географиялық белдеулерде өзіндік аймақтық атаулармен сипатталады. Сондықтан 📌ылғалдылық режимінің ауытқуы мен антропогендік әсер бұл ландшафтардың табиғи құрамын қатты өзгеріске ұшыратқан. 📝Осының әсерінен дала зонасы солтүстік жартышардың қоңыржай белдеуі мен екі субтропиктік белдеуде орналасып, оны түгелімен дерлік шөптесін өсімдіктер алып жатыр; ал Солтүстік Америкадағы Сеңгір таулардың шығыс етегін бойлай орналасқан орманды дала зонасы прерий деп аталады, ол жеткілікті ылғал жағдайында қара топырақта таралған биік әрі бітік шөптесін өсімдіктерден тұрады (қазіргі кезде түр құрамы өте қатты өзгерген); осыған ұқсас Оңтүстік Америкадағы жанартаулық жыныстар кең таралған Ла-Плата ойпатындағы субтропиктік дала зонасы пампа деп аталады.
2. Шөл ландшафттарының геоморфологиялық жіктелуі (тақыр, хамада, эрг) қандай және олардағы тіршілік ошақтары қалай қалыптасады?
🎯Ылғалдылықтың критикалық деңгейде жетіспеуі шөл аймақтарының беткі қабатының экзогендік процестер әсерінен түрлі субстраттарға жіктелуіне себеп болады. Осы ретте 📖гидрологиялық жағдайлардың қолайлы тұстары ғана аридтік аймақтарда ежелгі мәдениеттер мен тұрақты шаруашылықтың дамуына мүмкіндік берген. 📊Бұған қоса, шөлейт және шөл зоналары екі жартышардың қоңыржай, субтропиктік және тропиктік белдеулері шегінде таралады, мұнда жауын-шашын мөлшері буланушылық көрсеткішінен 10—20 есе аз, бұл тіршіліктің таралуын барынша тежейді; сыртқы ерекшелігіне қарай сазды шөлдер — тақырлар, тасты шөлдер — хамадалар, құмды шөлдер — эргтер деп аталады, ал шөлдердегі жерасты суы жақын жатқан жерлер мен ірі өзен аңғарларын шұраттар деп атайды, олар ежелден шөлдердегі өркениет пен егіншіліктің басты аудандары болып есептеледі және ежелгі қалалардың басым көпшілігі осы шұраттарда орналасқан.
3-жұп: Экваторлық гилеялардың экологиялық осалдығы және таулы жүйелердегі биіктік белдеулілік заңдылықтары
1. Ылғалды тропиктік ормандардың (гилея) биогеохимиялық айналымының өзіндік сипаты қандай және оларды жою қандай апатты салдарға әкеледі?
🌱Жоғары температура мен тұрақты ылғалдылық жағдайындағы органикалық заттардың қарқынды деструкциясы бұл экожүйенің ішкі тұрақтылығын өте сезімтал етеді. Бұл ретте 🗺️өсімдік жамылғысының жойылуы топырақ қабатының эрозиялық деградацияға ұшырауы мен ландшафттың толық жарамсыз болуын тездетеді. 📋Ең бастысы — экваторлық белдеулердің бірқалыпты ылғалды климат таралған аудандарын алып жатқан ылғалды мәңгі жасыл тропиктік ормандарды А.Гумбольдт гилея деп атаған; бұл ормандар өте ежелгі ормандар қатарына жататындықтан, мұнда басым түрде қызыл сары топырақ (ферралитті) таралған, алайда жоғары температура мен артық ылғал жағдайында биологиялық айналым өте жылдам жүреді де, түзілген қоректік заттар топырақта емес, өсімдіктер бойында жинақталады; соның салдарынан орман жаппай кесілген жағдайда бұл аудандар көп ұзамай жарамсыз жерлерге айналады, өйткені қарқынды жүретін шайылу үдерісі апатты эрозиялық тілімденуге әкеліп соғады.
2. Таулы жүйелердегі биіктік белдеуліліктің жазық зоналылықтан айырмашылығы неде және Іле Алатауының мысалында ландшафтардың тік бағытта өзгеруі қалай көрініс табады?
⏳Гипсометриялық деңгейдің жоғарылауына байланысты климаттық элементтердің өзгеруі таулардағы табиғи белдеулердің жазық жерлерге қарағанда әлдеқайда динамикалық түрде алмасуын қамтамасыз етеді. Тікелей алғанда 📕тау жүйесінің географиялық орны, абсолюттік биіктігі мен мұхиттардан қашықтығы тік бағыттағы белдеулердің жиынтығы мен күрделілігін анықтайтын негізгі факторлар болып табылады. ⚙️Демек, табиғат жағдайының биіктікке қарай өзгеру заңдылығы биіктік белдеулілік деп аталады; 100 м биіктіктегі өзгеріс жазық жердегі 80—100 км аралығындағы табиғат өзгерісімен деңгейлес болып келеді; Қазақстан аумағындағы Іле Алатауы жотасында бірнеше биіктік белдеуі кездеседі: ең төменгі белдеуде (600—800 м) дала, шөлейт және шөл зоналарының белгісі сақталады; одан 1600 м-ге дейінгі биіктікте жабайы алма мен өрік, көктерек пен қайың, қарағай аралас өсетін орманды дала мен ұсақ жапырақты ормандар; 2800 м биіктікке дейін тянь-шань шыршасынан тұратын қылқан жапырақты орман белдеуі; ал одан жоғары арша аралас өсетін альпі шалғынды белдеуі таралады, 3500 м биіктіктен бастап жалаңаш жартастар мен жыл бойы қар мен мұз жауып жататын мұздықтар (4000—4600 м) бастау алады.