🔹 1-топ: Жер шарының табиғат зоналары және полярлық-орманды аймақтар
1. Табиғат зоналарының атаулары қалай қалыптасады және олардың таралу сипатын қандай жағдайлар анықтайды?
Табиғат зоналарының орналасуы көп жағдайда сол зонаға тән өсімдік жамылғысының атына сәйкес келеді (мысалы: тундра, орман, дала). Өсімдік жамылғысының таралуын, ең алдымен, климаттық жағдай, ондағы температура мен ылғалдылықтың арақатынасы анықтайды. Сонымен қатар жер бедері зат және энергия алмасу жағдайларына да тәуелді болады.
2. Арктикалық және антарктикалық мұзды шөлдер мен тундра зонасының климаттық ерекшеліктері қандай?
Мұзды шөлдерде ауа температурасы тұрақты төмен, жауын-шашын өте аз түседі, жылудың жетіспеуінен жоғары сатыдағы өсімдіктер мүлдем кездеспейді. Ал тундра зонасында климат өте қатал, күшті желдер жиі соғады және қар жамылғысы 7—9 ай бойы жатады, мұнда тек мүктер мен қыналар ғана өсе алады.
3. Тайга зонасының климаты, су балансы және топырақ жамылғысының басты белгілері қандай?
Тайга зонасында климат қоңыржай теңіздіктен шұғыл континенттікке дейін ауысады. Ішкі бөлікке өткен сайын жауын-шашын азайғанымен, буланушылық көрсеткіші де төмен болады, сол себепті батпақты жерлер мен суы мол өзендер көп. Шайылу күшті жүретіндіктен, мұндағы топырақ күлгін деп аталады.
🔹 2-топ: Өтпелі зоналар, дала, шөлдер және субтропиктік аймақтар
1. Орманды дала мен дала зоналарының айырмашылығы неде және «прерий» мен «пампа» ұғымдары нені білдіреді?
Дала зонасын түгелімен дерлік шөптесін өсімдіктер алып жатады. Солтүстік Америкада Сеңгір таулардың шығыс етегіндегі орманды дала зонасы прерий деп аталса, Оңтүстік Американың Ла-Плата ойпатындағы субтропиктік дала зонасы пампа деп аталады. Прерий қара топырақты, биік әрі бітік шөптесін өсімдіктерден тұрады.
2. Шөлейт және шөл зоналарының сыртқы ерекшеліктері мен «шұраттардың» өркениеттегі маңызы қандай?
Шөлдерде жауын-шашын буланушылықтан 10—20 есе аз болады. Сыртқы сипатына қарай сазды шөлдер — тақырлар, тасты шөлдер — хамадалар, ал құмды шөлдер — эргтер деп аталады. Шөлдегі жерасты суы жақын жерлер мен ірі өзен аңғарлары шұраттар деп аталады, олар ежелден егіншілік пен өркениеттің басты аудандары болған.
3. Жерортатеңіздік ормандар мен саванна зонасының климатқа бейімделу белгілері қандай?
Жерортатеңіздік ағаштар жазғы ыстық пен құрғақшылыққа бейімделген: жапырақтары қатты, ұсақ, беті жылтыр, ал қабығы тозданып, қалыңдайды. Саванна зонасының басты белгісі — ылғалды және құрғақ кезеңдердің айқын ажыратылуы, экватордан қашықтаған сайын ылғалды кезең қысқара береді. Жерортатеңіздік ормандардың батысында қатты жапырақты мәңгі жасыл ормандар, ал шығысында ауыспалы ылғалды (муссондық) ормандар таралған. Саваннаның негізгі топырағы қызыл түсті болып келеді.
🔹 3-топ: Ылғалды тропиктік ормандар және биіктік белдеулілік заңдылықтары
1. Ылғалды мәңгі жасыл тропиктік ормандардың ерекшелігі неде және оларды жаппай кесу неге қауіпті?
А.Гумбольдт гилея деп атаған бұл ормандарда биологиялық айналым өте жылдам жүреді және қоректік заттар топырақта емес, өсімдіктер бойында жинақталады. Сондықтан орманды жаппай кескен жағдайда, қарқынды шайылу үдерісінің әсерінен бұл аумақтар көп ұзамай апатты эрозиялық тілімденуге ұшырап, жарамсыз жерлерге айналады. Мұнда басым түрде қызыл сары (ферралитті) топырақ таралған.
2. Биіктік белдеулілік деген не және таулардағы табиғат зоналарының алмасу жылдамдығы қандай?
Табиғат жағдайының биіктікке қарай өзгеру заңдылығы биіктік белдеулілік деп аталады және ол таудың етегінен басталады. Тауда алмасу жазықпен салыстырғанда өте жылдам жүреді: таудағы 100 м биіктіктегі өзгеріс жазық жердегі 80—100 км аралығындағы табиғат өзгерісімен деңгейлес болады. Белдеулер жиынтығы таудың географиялық орнына, биіктігіне және жоталардың бағытына байланысты қалыптасады. Күрделенуіне тау жүйесінің мұхиттан алыс-жақындығы да әсер етеді, мысалы, Тибет таулы қыраты аса биік болғанына қарамастан, биік таулы шөл климаты жағдайында қиыршықтасты суық шөлдердің таралуымен шектеледі.
3. Іле Алатауының (Тянь-Шань) биіктік белдеулері төменнен жоғары қарай қалай алмасады?
Іле Алатауында белдеулер былай бөлінеді: ең төменде (600–800 м) дала, шөлейт және шөл белгілері сақталады; 1600 м-ге дейін жабайы алма, өрік, қайың аралас орманды дала; 2800 м-ге дейін тянь-шань шыршасынан тұратын қылқан жапырақты орман; одан жоғары арша аралас альпі шалғындары орналасады. Ал 3500 м биіктіктен жоғары қарай тек жалаңаш жартастар мен мәңгі мұздықтар басталады. Тау жоталарындағы асулар мен шыңдардың биіктігі теңіз деңгейінен 4000—4600 м биіктікте жатыр.