🔹 1-топ: Орманды дала және дала табиғат зоналарының ерекшеліктері
1. Орманды дала зонасының негізгі климаттық сипаттамалары, ылғалдану коэффициенті мен жауын-шашын мөлшері қандай?
Орманды дала зонасының жазы жылы әрі құрғақ, қысы ұзақ әрі суық болып келеді. Шілденің орташа температурасы $+18^\circ$ ... $+20^\circ\text{C}$, қаңтарда $-16^\circ$ ... $-18^\circ\text{C}$ ($ -45^\circ\text{C}$-қа дейін аяздар болады). Ылғалдану коэффициенті жеткіліксіз (0,6-ға дейін), бірақ жауын-шашын мөлшері барлық жерде 300 мм-ден жоғары болып, ең көп шама 370 мм-ге жетеді.
2. «Дала табақшалары» деген не және орманды дала зонасының топырағы мен өсімдік жамылғысының ерекшелігі неде?
«Дала табақшалары» — Солтүстік Қазақ жазығындағы борпылдақ жыныстардың жауын-шашын әсерінен басылып, шөгуінен пайда болған жазық беттердегі дөңгелек пішінді ойыстар (шағын көлдер). Бұл зонаның топырақ жамылғысында сұр орман топырағы және сілтілі қара топырақ басым. Ағаш өсімдіктерінен қайың, көктерек және қарағай өседі, сондықтан бұл аумақ қайыңды орманды дала деп аталады.
3. Дала зонасының географиялық орны, климаты және өсімдік дүниесінің басты белгілерін атаңыз.
Дала зонасы еліміздің $35\%$-ын алып жатыр; Жалпы Сырт пен Орал маңы үстіртінен Мұғалжар, Торғай үстірті, Сарыарқаның солтүстігі арқылы Алтай тауларының етегіне дейін созылады. Климаты құрғақшылық жағдайы басымдау, ылғалдану коэффициенті 0,4-ке дейін төмендейді, жауын-шашын 300-ден 230 мм-ге дейін азаяды. Дала — ормансыз табиғи зона, мұнда тамыр жүйесі жақсы жетілген шымның астық тұқымдастары: бетеге, селеу, дұғаш басым өседі.
4. Дала зонасындағы «аралдық» қарағайлы ормандар мен бұл зонаның фауналық эндемиктерін атаңыз.
Гранитті және құмды жерлерде бұрынғы биосфера реликтілері болып табылатын Ертіс және Семей орманы, Наурызым, Көкшетау, Қарқаралы, Қалба сияқты «аралдық» қарағайлы ормандар сақталған. Даланың эндемикті жануарларына дала суыры (тұз суыры), дала шақылдағы, алақоржын, дала тышқаны, құлақты кірпі, қара бозторғай жатады. Сондай-ақ ірі құс дуадақ, ақбас тырна және дала қыраны мекендейді.
🔹 2-топ: Шөлейт, шөл зоналары мен таулардағы биіктік белдеулік
1. Шөлейтті зонаның табиғи сипаты қандай және оның басты фауналық символы ретінде қай жануарды атауға болады?
Шөлейтті зона ($13\%$) — дала мен шөл арасындағы өтпелі аралық зона. Мұнда боз, бетегелермен қатар жусан мен сораң мол өседі, топырағы ашық қоңыр түске ауысады. Басты фаунасы — ақбөкендер (сайгак). Олардың $95\%$-ы Қазақстанды мекендейді, осы шөлейт зонада төлдейді, жазда солтүстікке (далаға), қыста оңтүстікке (шөлге) көшіп отырады. Еліміздің қуаң аймақтарының символы болып табылады.
2. Қазақстанда шөл ландшафтының қалыптасуына қандай факторлар әсер еткен және оның климаттық ерекшеліктері қандай?
Негізгі себеп — географиялық жағдай мен жер бедері. Қазақстан аумағы мұхиттардан алыс, алып материктің ортасында орналасқан, ал шығыс пен оңтүстіктегі биікті таулар циклондардың жолына кедергі жасайды. Бұл — қоңыржай белдеудің құрлықішілік суық шөлдері. Жазы ыстық (құм беті $+70^\circ\text{C}$-қа дейін қызады), жылдық жауын-шашын 180 мм-ден (кей жерде 100 мм-ден) аз, ылғалдану коэффициенті 0,2-ден төмен. Қысы Сибір антициклоны әсерінен күрт суық ($-30^\circ$ ... $-40^\circ\text{C}$-қа дейін) болады.
3. Шөл өсімдіктерінің (эфемерлер, сексеуіл) бейімделу ерекшеліктері мен тақырлардың қалыптасуы туралы не айтуға болады?
Эфемерлер көктемде тез өсіп, қурап үлгереді. Сексеуілдің тамыры 10-11 метрге дейін тереңге кетеді, жапырақтары тікенге айналған. Сексеуіл тоғайлары еліміздегі орман алқабының $2/3$-ін құрайды. Сазды шөлдерде су өткізбейтіндіктен булану жоғары болып, жер бетіне тұз шығып сортаңдар түзіледі; жазда су кеуіп кеткенде орнында тұзды қабыршақтар жарылып, тақырлар пайда болады. Жеген азығынан ылғал алатын немесе денесіне (өркешіне, құйрығына) май жинайтын жануарлар (түйе, құйрықты қой) мекендейді.
4. Таулардағы биіктік белдеулік заңдылығы қалай түсіндіріледі және оған не себеп болады?
Таулар ($3\%$) Жер шарындағы табиғат зоналарының горизонтальды орналасуын бұзатын басты себеп болып табылады. Тауға жоғары көтерілген сайын ауа температурасы төмендеп, жауын-шашын мөлшері көбейеді, ауа ылғалдылығы мен ылғалдану коэффициенті жоғарылайды. Осыған байланысты тауларда табиғи компоненттер (топырақ, өсімдік, жануарлар) біртіндеп өзгеріп, «биіктік белдеулік» қалыптасады. Тау неғұрлым биік болса, ондағы биіктік белдеулерінің саны да соғұрлым көп болады.