🔹 1-топ: Географиялық картаның басты элементтері мен шартты белгілер жүйесі
1. Географиялық картаның басты элементіне не жатады және шартты белгілерді неліктен «картаның тілі» деп атайды?
Географиялық картаның басты элементтері – картографиялық бейнелеу. Картографиялық бейнелеуге шартты белгілермен көрсетілген картаның мазмұны жатады. Олардың көмегімен картадан белгілі бір мөлшердегі ақпарат алуға болады, сондықтан шартты белгілерді картаның тілі деп атайды.
2. Картографиялық бейнелеу тәсілдері дегеніміз не және картада шартты белгілердің қандай топтары бар?
Нысандарды, құбылыстар мен үдерістерді бейнелейтін шартты белгілердің жүйесін картографиялық бейнелеу тәсілдері деп атайды. Картада шартты белгілердің 3 тобы бар: масштабтан тыс, сызықтық және аумақтық.
3. 8-сыныпта картаға түсірудің қандай тәсілдерін оқып-үйрендіңдер?
8-сыныпта оқушылар изосызықтар, қозғалыс сызығы және сапалық фон тәсілдерін оқып-үйренді.
4. Картаның тіліне шартты белгілерден басқа тағы қандай сипаттамалар жатады?
Картаның тілі тек шартты белгіге ғана емес, сонымен қатар топонимдерге, географиялық терминдерге (мысалы, жазық, шығанақ, шың және т. б.), сапалық (мысалы, тұзды көл, қарағайлы орман) және сандық (биіктік және тереңдік белгілері) сипаттамаларға да жатады.
5. Сабақ қорытындысы бойынша шартты белгілердің картадағы басты маңызы қандай?
Картаның басты элементі – шартты белгілер. Оны картаға түсірудің әртүрлі тәсілдерінде пайдаланады және олар үлкен көлемді ақпараттарды көрнекі түрде бере алады.
🔹 2-топ: Масштабтан тыс белгілермен картаға түсіру тәсілдері
1. Масштабтан тыс белгілермен картаға түсіру тобына қандай тәсілдер жатады?
Масштабтан тыс белгілермен картаға түсіру тобына белгілеу, нүктелеу және картодиаграммалау тәсілдері жатады.
2. Белгілеу тәсілінің қандай түрлері бар және олар карталарда қалай қолданылады?
Белгілеудің 3 түрі бар: геометриялық, әріптік және суреттік. Ұлытау және Қарағанды облысының картасында пайдалы қазбалар геометриялық белгілермен (үшбұрыш, квадрат) берілсе, басқа картада латын әріптерімен (әріптік белгілер) – химиялық элементтер символдарымен белгіленеді. Ал Абай және Шығыс Қазақстан облысының табиғат зоналары картасында жануарлар бейнесі (суретті белгілер немесе пиктограммалар) көрсетілген.
3. Геометриялық белгілердің көмегімен нысанның қандай қасиеттерін көруге болады?
Геометриялық белгілердің көмегімен нысанның көлемін, құрамын және құрылымын көруге болады, мысалы, қала өндірісін анықтауға мүмкіндік береді.
4. Нүктелеу тәсілі қандай жағдайда қолданылады және оның мәні неде?
Нүктелеу тәсілін егер картаға жалпы (бірақ тұтас емес) құбылысты көрсету қажет болса, ауылшаруашылық дақылдарды орналастыру кезінде қолданады. Әрбір нүктенің белгілі бір салмағы болады.
5. Түркістан облысының мысалында нүктелеу тәсілі арқылы егістік көлемі қалай есептеледі?
Диаграммада 1 нүкте 200 мың га бидайға, 20 мың гектар жүгері мен күрішке сәйкес келеді. Нүктелердің саны арқылы Түркістан облысында 200 мың гектарға бидай, 40 мың гектарға жүгері, 3 мың га күріш егілгенін оңай есептеп шығаруға болады.
🔹 3-топ: Картодиаграммалау, картограмма және ареалдар тәсілдері
1. Картодиаграммалау тәсілі дегеніміз не және ол үшін мәліметтер қалай жиналады?
Картодиаграммалау тәсілі – географиялық картаға диаграммалар (дөңгелек, квадрат, бағана тәрізді) тұрғызу болып табылады. Диаграммалар абсолюттік статистикалық көрсеткіштерді (тұрғындар саны, өндірілген мұнай мөлшері, т.б.) бейнелейді. Ол үшін мәліметтерді облыстардан, аудандар және елдерден жинайды.
2. Картодиаграмманың басты ерекшелігі мен кемшілігі қандай?
Картодиаграммаларда үнемі әкімшілік шекаралар көрсетіледі және ол құбылыстың орналасқандығы туралы мәлімет береді. Оның кемшілігі – ол арқылы нақты қай кен орындарында бағалы металдар өндірілетінін анықтау мүмкін емес, бірақ облыстар бойынша өндіру көлемін жеңіл әрі көрнекі салыстыруға мүмкіндік береді.
3. Аумақтық белгілер тобына не жатады және картограмманың картодиаграммадан басты өзгешелігі неде?
Аумақтық белгілер арқылы картаға түсіру топтарына сапалық фон және картограмма жатады. Картограмманың картодиаграммадан өзгешелігі – ол салыстырмалы статистикалық көрсеткіштерді бейнелейді (мысалы, 1 км² жерге келетін халық тығыздығы, урбандалу деңгейі немесе жан басына шаққандағы өнім мөлшері).
4. Картограммада бояу түсінің қоюлығы неге байланысты және ол қала халқының үлесінде қалай көрсетілген?
Картограммада көрсеткіш неғұрлым жоғары болса, бояу түсі де соғұрлым қою болып келеді. Мысалы, қала халқының үлесі елдің 10–20%-ын құраса бозғылт-жасыл түспен, ал 80%-дан жоғары болса қою жасыл түспен беріледі.
5. Ареалдар тәсілінің ерекшелігі неде және ол «Қазақстанның орманшаруашылығы» картасында қалай қолданылған?
Ареалдар тәсілі (грек. area – аудан) аумақта масштабтан тыс белгілерді де пайдалануға мүмкіндік беретіндіктен ерекше орын алады. «Қазақстанның орманшаруашылығы» картасында орман түрлері (карағай, самырсын, сексеуіл т.б.) өсетін аумақтары түрлі түсті пішіндермен (ареалдармен) бөлініп көрсетілген.