1-жұп: Климат қалыптасуының негізгі факторлары және күн радиациясы
1. Климат дегеніміз не және оның әр аймақта әртүрлі қалыптасуына қандай негізгі жағдайлар әсер етеді?
🌤️Белгілі бір аумаққа тән ауа райының ұзақ жылдар бойы қайталанып отыратын жиынтығы климат деп аталады. Оның қалыптасуына 🌍географиялық ендік, атмосфера циркуляциясы, жер бедері 🏔️және теңіздер мен мұхиттардағы ағыстар сияқты климат түзуші факторлар әсер етеді.
2. Күн сәулесінің түсу мөлшері Жер бетінде қалай бөлінеді және күн радиациясы дегеніміз не?
☀️Жердің пішініне байланысты күн сәулесінің түсу мөлшері экватордан полюстерге қарай біртіндеп азайып отырады. Осылайша 🧭жер бетіне келіп түскен күн жылуы 🌡️күн радиациясы деп аталады және ол жыл мезгілдеріне қарай өзгеріп отырады.
3. Тура және шашыранды радиацияның айырмашылығы неде және жиынтық радиация неге тәуелді?
🔆Күн радиациясы тура және шашыранды болып бөлінеді, ал олардың қосындысын жиынтық радиация дейді. Бұл көрсеткіш ☁️атмосфераның мөлдірлігіне, ауаның тығыздығы мен ылғалдылығына ⏳және күн сәулесінің түсу бұрышы мен жарық түсу ұзақтығына тікелей тәуелді болады.
2-жұп: Жер бетінің альбедосы және жартышарлардағы температуралық айырмашылықтар
1. Альбедо деген не және төсеніш жамылғының сипаты күн сәулесінің шағылысуына қалай әсер етеді?
❄️Жер бетінің күн сәулесін кері шағылдыру қасиеті альбедо деп аталады. Мысалы, 🏔️жаңа жауған қар күн радиациясының 90%-ын шағылдырса, ⏳құм тек 35—40%-ын ғана кері қайтарады, ал жалпы радиацияның 15—30%-ы ғарышқа кетеді.
2. Солтүстік және оңтүстік жартышар материктерінде ең ыстық және ең салқын айлар неліктен өзгеше келеді?
📅Жердің орбита бойымен қозғалысына байланысты жартышарларда жыл мезгілдері қарама-қарсы ауысады. Солтүстікте 🥵ең ыстық ай шілде, ең салқын ай қаңтар болса, 🥶оңтүстік жартышарда, керісінше, ең ыстық ай қаңтар, ал ең салқын ай шілде болып саналады.
3. Мұхит суының жылыну ерекшелігі қандай және бұл жағдай айлық температураның ауытқуына қалай әсер етеді?
🌊Мұхит сулары құрлыққа қарағанда өте баяу жылынып, өте баяу суитын қасиетке ие. Сондықтан 🌐солтүстік мұхиттарында ең жылы ай тамыз, ең суық ай ақпанға сәйкес келсе, ⚓оңтүстік мұхиттарында ең жылы кезең ақпанға, ал ең салқын уақыт тамыз айына ауысады.
3-жұп: Атмосфера циркуляциясы, жер бедері және мұхит ағыстарының ықпалы
1. Атмосфера циркуляциясы қалай жүреді және қандай тұрақты қысым орталықтары климатты анықтайды?
💨Мұхит пен құрлықтың әртүрлі жылынуынан ауа қозғалып, атмосфералық фронттар мен қысым орталықтарын түзеді. Құрлықта 🏔️Орталық Азия, Антарктида максимумдары қалыптасса, 🌊мұхиттар үстінде Азор, Гавай максимумдары мен Исландия, Алеут минимумдары климатқа күшті әсер етеді.
2. Жағалық сызықтың тілімденуі мен жер бедерінің биіктігі аймақтық климатты қалай өзгерте алады?
🗺️Жағалаудағы аралдар мен шығанақтар жүйесі мұхиттың құрлыққа ықпал ету дәрежесін айтарлықтай арттырады. Сонымен қатар ⛰️биіктік артқан сайын ауа температурасы төмендеп, 🌧️тау жоталарының жел жақ беткейлерінде жауын-шашын мөлшерінің көбірек түсуіне себепші болады.
3. Дүниежүзілік мұхиттағы жылы және суық ағыстар материк жағалауларының табиғатына қалай ықпал етеді?
🌊Қуатты Гольфстрим мен Солтүстік Атлант жылы ағыстары жағалаудың жылы әрі ылғалды болуын қамтамасыз етеді. Керісінше, 🏜️суық ағыстар жанап өтетін материк жағалаулары 🌵экватор маңында орналасса да, ылғалдың аздығынан мүлдем құрғақ, шөлді аймақтарға айналады.