🔹 1-топ: Климат және күн радиациясының түрлері
1. Климат және климат түзуші факторлар дегеніміз не?
Белгілі бір аумаққа тән ауа райының ұзақ жылдар бойы қайталанып отыратын жиынтығы климат деп аталады. Жер шарының кез келген аймағындағы климаттың қалыптасуына әсер ететін жағдайлар климат түзуші факторлар деп аталады.
2. Ең маңызды климат қалыптастырушы факторларға нелер жатады?
Аса маңызды факторларға географиялық ендік немесе Күннің көкжиектен биіктігі, атмосфераның жалпы циркуляциясы, жер бедері және оның ірі құрылымдарының орналасу бағыттары, теңіздер мен мұхиттар, олардағы жылы және суық ағыстардың ықпалы, жер бетінің төсеніш сипаты әсерін тигізеді.
3. Күн сәулесінің түсу мөлшері экватордан полюстерге қарай қалай өзгереді және күн радиациясы деген не?
Жердің пішініне байланысты күн сәулесінің түсу мөлшері экватордан полюстерге қарай біртіндеп азайып отырады. Жер бетіне келіп түскен күн жылуы күн радиациясы деп аталады.
4. Күн радиациясы қалай бөлінеді және жиынтық радиация деген не?
Күн радиациясы тура және шашыранды деп бөлінеді. Олардың қосындысы жиынтық радиация деп аталады. Шашыранды радиация үлесіне шамамен Күннен келетін радиация мөлшерінің 25%-ға жуығы тиесілі.
5. Жиынтық радиацияның жылдық мөлшері қандай жағдайларға тәуелді болады?
Жиынтық радиацияның жылдық мөлшері күн сәулесінің жер бетіне түсу бұрышына, атмосфераның мөлдірлігіне (ауаның тығыздығы мен ылғалдылығы) және жарық түсу ұзақтығына тәуелді болады.
🔹 2-топ: Альбедо және атмосфера циркуляциясының материктерге әсері
1. Альбедо дегеніміз не және қар мен құмның шағылыстыру көрсеткіштері қандай?
Жер бетінің күн сәулесін кері шағылдыруы альбедо деп аталады. Жаңа жауған қар күн радиациясының 90%-ға жуығын шағылдырса, құм 35—40%-ын ғана кері қайтарады. Шағылу есебінен күн радиациясының 15—30%-ға жуығы ғарыш кеңістігіне кері қайтады.
2. Солтүстік және оңтүстік жартышар материктеріндегі ең ыстық және ең салқын айларды атаңыз?
Солтүстік жартышар материктері үшін ең ыстық ай шілде, ең салқын ай қаңтар болса, ал оңтүстік жартышар материктері үшін ең ыстық ай қаңтар, ең салқын ай шілде болып саналады.
3. Мұхит суларының жылыну ерекшелігіне қарай екі жартышардағы ең жылы және суық айлар қалай сәйкес келеді?
Мұхит сулары баяу жылынып, баяу суынатындықтан, солтүстік жартышарда ең жылы ай тамызға, ең суық ай ақпанға, ал оңтүстік жартышарда ең жылы ай ақпанға, ең салқын ай тамыз айына сәйкес келеді.
4. Атмосфералық фронттар мен қысым орталықтары қалай пайда болады?
Көршілес мұхит айдыны мен құрлықтың бірдей дәрежеде жылына алмауынан қысым көрсеткіші әртүрлі болады. Осы қысым айырмашылықтары нәтижесінде ауа қозғалып, олардың өзара түйісуінен атмосфералық фронттар мен қысым орталықтары пайда болады.
5. Материктер климатына әсер ететін негізгі материктік қысым орталықтарын атаңыз?
Материктік қысым орталықтарына Орталық Азия, Солтүстік Америка және Антарктида максимумдарын (антициклон) жатқызады. Сондай-ақ мұхит үстіндегі Азор, Гавай максимумдары және Исландия мен Алеут минимумдары өте күшті ықпал етеді.
🔹 3-топ: Геоморфологиялық факторлар мен мұхит ағыстарының климатқа ықпалы
1. Жағалық сызықтың тілімдену дәрежесі материктер климатына қалай әсер етеді?
Жағалауда аралдар мен түбектердің, шығанақтар мен бұғаздардың күрделі жүйесі мұхит айдындарының ықпал ету дәрежесін арттырады. Мұндай жағдай әсіресе Атлант мұхиты сулары шайып жатқан Еуропа жағалауында өте айқын байқалады.
2. Жер бедерінің биіктігі мен бағыты климаттық элементтерді қалай өзгертеді?
Климаттың қалыптасуына жер бедері де өзіндік ықпалын тигізеді. Биіктік артқан сайын ауа температурасы төмендейді, ал тау жоталарының жел жақ беткейлерінде жауын-шашын мөлшері көбірек түседі.
3. Гольфстрим және Солтүстік Атлант жылы ағыстары қай аймақтардың климатына әсер етеді?
Аса қуатты Гольфстрим мен оның жалғасы Солтүстік Атлант жылы ағысының өтуі Солтүстік Америка мен Еуропа жағалауындағы климаттың жылы әрі ылғалды болуына әсер етеді.
4. Суық ағыстардың материк жағалауларына тигізетін басты әсері қандай?
Жылы ағыстарға керісінше, суық ағыстар жанап өтетін материк жағалаулары тіпті экватор маңайында орналасқанына қарамастан, құрғақ, шөлді аймақтарға айналған.
5. Неліктен Жер шарының климаттық белдеулері әр жартышарда түрлі сипат алады?
Себебі климат түзуші факторлардың әсер ету дәрежесі барлық жерде бірдей бола бермейді. Ол әр фактордың бір-бірімен өзара байланысы нәтижесінде әр материктің өзіне тән тұрғыда қалыптасады.