🔹 1-топ: Тау жыныстарының түрлері және магмалық жыныстар
1. Тау жыныстары дегеніміз не және олар шығу тегіне қарай қандай топтарға бөлінеді?
Жер қыртысын құрайтын әртүрлі агрегаттық күйдегі минералдар жиынтығының тұрақты құрамын тау жыныстары деп атайды. Олар шығу тегі мен қалыптасу жағдайларына байланысты магмалық, шөгінді және метаморфты тау жыныстары болып бөлінеді.
2. Магмалық тау жыныстары қалай пайда болады?
Магмалық тау жыныстары магманың мантиядан жарықтар арқылы жоғары көтеріліп, қатуынан пайда болады.
3. Интрузивті және эффузивті жыныстардың басты айырмашылығы неде және оларға қандай жыныстар жатады?
Магманың жер қыртысының белгілі бір тереңдігінде қалып қойған бөлігі интрузивті жыныстарды (гранит пен габбро) түзеді, ал лава түрінде жер бетіне шыққан, құрамындағы бу мен газдан ажыраған бөлігі эффузивті жыныстарды (базальт, жанартаулық туф пен шыны, пемза) түзеді.
4. Эффузивті жыныстарды тағы қалай атайды және магмалық тау жыныстары жер қыртысының қанша пайызын құрайды?
Эффузивті жыныстарды кейде «жанартаулық жыныстар» деп те атайды. Магмалық тау жыныстары жер қыртысының 60%-ға жуығын құрайды.
5. Пайдалы қазбалардың кен орындары негізінен қай аймақтарда шоғырланған?
Пайдалы қазбалардың кен орындары, негізінен, осы магмалық жыныстар таралған аудандарда шоғырланған.
🔹 2-топ: Шөгінді және метаморфты тау жыныстары
1. Шөгінді жыныстар жер қыртысы мен жер бетінің қандай үлесін алып жатыр және қалыптасқан орнына қарай қалай бөлінеді?
Олар жер қыртысы массасының 10%-ға жуығын құрап, жер бетінің 75%-ын жауып жатыр. Қалыптасқан орнына қарай оларды континенттік және теңіздік деп бөледі.
2. Шөгінді жыныстардың ең көп таралған түрлері қандай?
Шөгінді жыныстардың ең көп таралғандары — сазды (50%), құмды және карбонатты жыныстар (45%) болып табылады.
3. Жер шарындағы пайдалы қазбалардың қандай бөлігі шөгінді жыныстармен байланысты және оларға нелер жатады?
Жер шарындағы пайдалы қазбалардың 3/4 бөлігінің қалыптасуы шөгінді жыныстармен байланысты. Осы аудандарға мұнай, табиғи газ, минералды тұздардың кен орындары тән.
4. Метаморфты тау жыныстары қалай қалыптасады?
Жоғары температура мен қысым әсерінен магмалық және шөгінді жыныстардың минералдық құрамы мен құрылымы елеулі өзгеріске ұшырап, олардан метаморфты тау жыныстары қалыптасады.
5. Метаморфизм үдерісі кезінде гранит, құмтас және әктас қандай жыныстарға айналады?
Метаморфизм нәтижесінде гранит қайта кристалданып гнейске, құмтас кварцитке, ал әктас мәрмәрға айналады.
🔹 3-топ: Минералдардың сипаттамасы, кристалдар және олардың жіктелуі
1. Минералдар дегеніміз не және олар табиғатта қандай күйде кездеседі?
Минералдар — жер қыртысындағы түрлі әрекеттер әсерінен пайда болатын табиғи химиялық қосылыстардың жиынтығы. Минералдар газ, сұйық, қатты күйде кездеседі және табиғатта олардың 3000-нан астам түрі белгілі.
2. Кристалдар дегеніміз не және олардың аморфты күйден айырмашылығы неде?
Кристалдар дегеніміз — құрамындағы атомдары мен молекулалары белгілі бір дұрыс геометриялық пішінде немесе тәртіппен орналасатын минералдар, ал аморфты күй пішінсіз болады.
3. Кристалдар геометриялық пішініне қарай қандай түрлерге жіктеледі?
Ең көп таралғандары: куб (текше) тектес, тетрагональ, гексагональ, сонымен қатар ромб және моноклинді кристалдар болып жіктеледі.
4. Минералдар химиялық құрамының ерекшелігіне қарай неше топқа біріктіріледі және алғашқы үш топқа қандай мысалдар жатады?
Минералдар 9 топқа біріктіріледі. Алғашқы топтарға: 1) жеке элементтер (алтын, платина, алмаз), 2) сульфидтер (галенит, пирит) және 3) галогенді қосылыстар (галит, флюорит) жатады.
5. Карбонаттар, сульфаттар және силикаттар топтарына қандай минералдар мысал бола алады?
Карбонаттарға кальцит, доломит, малахит, азурит; сульфаттарға гипс пен барит; ал силикаттар тобына гранат пен берилл жатады.