1-жұп: Антропогендік әрекеттер және жер бедерінің тарихи өзгерістері
1. Адам баласы ежелден жер бедерін қалай пайдаланды және халық неліктен белгілі бір аймақтарға тығыз қоныстанды?
🏞️Адам баласы үнемі жер бедерінің ерекшеліктерін өз қажетіне тиімді қолданып келген. Әсіресе ірі 🏔️өзен аңғарының бойы мен тауалды жазықтары 👥ежелден халық тығыз қоныстанған аймақтар болып саналады.
2. Халқымыздың дәстүрлі тіршілігі табиғатпен қалай үйлесті және бұл тепе-теңдік неліктен бұзылды?
🐎Халқымыздың өмір сүруі төрт түлік мал бағумен байланысты болғандықтан, ұзақ жылдар бойы табиғатпен үндестікте өмір сүрді. Кейіннен 🏠отырықшылыққа көшу мен жоспарлы шаруашылықты дамыту 📉бұл үндестіктің бұзылуына басты себепші болды.
3. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейінгі кезеңдегі қандай ірі шаралар жер бедеріне айтарлықтай өзгеріс алып келді?
🏗️Пайдалы қазбалар мен тың жерлерді жаппай игеру, құрылыс пен өнеркәсіп орындарының салынуы жер бедерін өзгертті. Сондай-ақ шаруашылықпен қатар 🚀ядролық сынақтар өткізу полигондарының ашылуы 💥жер қыртысына түрлі сипаттағы үлкен зардаптар мен өзгерістер алып келді.
2-жұп: Техногендік жер бедерінің қалыптасуы және «ноосфера» ұғымы
1. Техногендік немесе антропогендік пішіндер деген не және олар табиғи факторларға тәуелді ме?
🪨Адам әрекетінің тікелей немесе жанама нәтижесінде пайда болған жер бедері пішіндері техногендік деп аталады. Бұл жасанды пішіндер ☁️климат жағдайына және тектоникалық қозғалыстарға 🚫мүлдем байланысты емес, олар тек адамның іс-әрекетінен туындайды.
2. Антропогендік әрекеттердің ізі қай аймақтарда айқын қалды және В.И.Вернадский бұл тұжырымды қалай атады?
🚜Инженерлік құрылыс, ауылшаруашылық, гидротехникалық және тау-кен игеру аймақтарында жер бедері ерекше өзгерді. Мұндай адамзат шаруашылығы әсер еткен аймақтарды 🌍ғалым В.И.Вернадский (1944 ж.) 📚ғылыми тұрғыда «ноосфера» деп атаған болатын.
3. Адам әрекетінен өзгерген жер бедері пішіндерінің кең таралған қандай негізгі түрлері бар?
📊Адамзаттың шаруашылық әрекеті әсерінен өзгерген жер бедерінің кең таралған төрт түрі белгілі. Олар: 🌾ауылшаруашылық, ирригациялық (суландыру), сондай-ақ 🏭тау-кен-өнеркәсіптік және қорғаныс мақсатындағы арнайы жер бедері пішіндері.
3-жұп: Шаруашылық әрекеттің зардаптары және жер бедерінің тұрақтылығы
1. Жерасты құрылыстары мен пайдалы қазбаларды өндіру грунттың қабаттарына қалай әсер етуде?
🕳️Пайдалы қазбалар өндіру және шахталар қазу грунттың опырылуы мен төмен түсуіне тікелей ықпал етуде. Мысалы, 🗺️Калифорния мен Мехикода грунт 9 м, Токиода 7 м, 🏙️ал Мәскеуде 1 метрге дейін төмен түсіп, жер қабатының майысуын тудырған.
2. Қарағанды мен Алматы өңірлерінде адам әрекетінен жер бедерінде қандай өзгерістер мен қауіптер пайда болды?
⛏️Қарағандыда бос жыныстарды үйуден террикондар (жасанды төбелер) пайда болса, Алматыда тау етектеріне салмақ түсуде. Осының салдарынан таулы аймақта ⛰️жердің беткі қабаттарының жылжуы мен опырылуы 🌊және сел тасқындарының жиілеуі сияқты апатты төтенше жағдайлар байқалады.
3. Жер бедерінің антропогендік өзгерістерге ұшырау дәрежесі мен тұрақтылық коэффициенті қалай есептеледі?
📈Егер жер бедерінің өзгеруге тұрақтылық коэффициенті 100% болса, ол мүлдем өзгеріске ұшырамаған деп есептеледі. Ал көрсеткіш 📉80—100% болса жоғары, 50—80% орташа, 50%-дан төмен болса әлсіз тұрақты 🛑деп жіктеледі; нөлге жақындаса, жер толықтай антропогендік аймаққа айналғанын білдіреді.