🔹 1-топ: Антропогендік әрекеттердің жер бедеріне әсері және тарихи дамуы
1. Адам баласы ежелден жер бедерін қалай пайдаланды және қай аймақтарда халық тығыз қоныстанды?
Адам баласы үнемі жер бедерінің ерекшеліктерін өз қажетіне тиімді қолданып келген. Әсіресе ірі өзен аңғарының бойы мен тауалды жазықтары ежелден халық тығыз қоныстанған аймақтар болып саналады.
2. Қоғамдық формациялардың ауысуы мен халық санының өсуі жер бедеріне қалай әсер етті?
Әрбір қоғамдық формация ауысқан сайын жер бедері пішіндеріне белгілі бір дәрежеде салмақ түсіп отырды. Халық санының соңғы уақыттарда қарқынды өсуі бұл салмақтың артып отырғанын дәлелдейді.
3. Бүгінгі таңда жер шарының қандай аймақтарынан басқа жерлерде адам әрекетінің ізі анық байқалады?
Бүгінгі таңда қалың ну ормандар, ми батпақтар, полюс маңы мен биік тау басы және табиғаты қатал шөлді аймақтардан басқа жерлерде адам әрекетінің ізін айқын көруге болады.
4. Халқымыздың дәстүрлі шаруашылығынан отырықшылыққа көшуі табиғатпен үндестікті қалай өзгертті?
Халқымыздың тіршілігі төрт түлік мал бағумен байланысты болғандықтан, ұзақ жылдар бойы табиғатпен үндестікте өмір сүріп келді. Кейіннен отырықшылыққа көшу мен жоспарлы шаруашылықты дамыту бұл үндестіктің бұзылуына себепші болды.
5. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейінгі кезеңде жер бедеріне қандай ірі өзгерістер келді?
Екінші дүниежүзілік соғыс пен одан кейінгі кезеңдерде пайдалы қазбалар мен тың жерлерді жаппай игеру, құрылыс пен өнеркәсіп орындарының, сондай-ақ ядролық сынақтар өткізу полигондарының салынуы жер бедеріне түрлі сипаттағы өзгерістер алып келді.
🔹 2-топ: Техногендік жер бедері пішіндері және олардың жіктелуі
1. Қазіргі кезде антропогендік әсерлер табиғи ортаның қандай құрамдас бөліктерінен айқын байқалады?
Антропогендік әсерлер табиғи ортаның барлық құрамдас бөліктерінен: жануарлар мен өсімдік дүниесінен, топырақ жамылғысы мен атмосферадан, сонымен бірге геологиялық құрылыс пен жер бедерінен, жерасты және жерүсті суларынан, тіпті адамның өмірінен де анық байқалады.
2. Техногендік немесе антропогендік жер бедері пішіндері дегеніміз не?
Адам әрекетінің нәтижесінде пайда болған жер бедері пішіндері техногендік немесе антропогендік пішіндер деп аталады. Бұл пішіндер климат жағдайына және тектоникалық қозғалыстарға байланысты қалыптаспайды.
3. Қоршаған ортаға техногендік заттардың тигізер зиянын азайту үшін не істеу қажет және оны кім «ноосфера» деп атаған?
Зиян келтірмеу үшін оларды қайта өңдеу немесе мүлдем жойып жіберу қажет болады. Мұндай антропогендік әрекет әсер еткен аймақтарды ғылыми тұрғыда В.И.Вернадский (1944 ж.) ноосфера деп атаған.
4. Адамзаттың шаруашылық әрекеті әсерінен өзгерген жер бедері пішіндерінің кең таралған қандай түрлері бар?
Мұндай жер бедері пішіндерінің кең таралған төрт түрі бар: 1. Ауылшаруашылық, 2. Ирригациялық (суландыру), сондай-ақ 3. Тау-кен-өнеркәсіптік және 4. Қорғаныс мақсатындағы жер бедері пішіндері.
5. Қазіргі жер бедері адам әрекетінің әсер ету дәрежесіне қарай қандай типтерге бөлінеді?
Қазіргі жер бедері екі негізгі типке бөлінеді: адам әрекеті әсерінен түбегейлі өзгеріске ұшырамаған табиғи жер бедері (құм төгілген жағажай т.б.) және техногендік жолмен өзгерген жер бедері (карьер, шахта, катакомба қазу т.б.).
🔹 3-топ: Өндірістің жер бетіне тигізетін зардаптары және экологиялық тұрақтылық
1. Пайдалы қазбалар өндіру мен жерасты құрылыстарын салу грунттың өзгеруіне қалай әсер етті?
Жерасты құрылыстарын салу грунттың опырылуы мен төмен түсуіне ықпал етеді. Мысалы, Калифорния мен Мехико жерінде грунт 9 м, Токиода 7 м, Мәскеуде 1 м төмен түсіп, майысқан.
2. Қарағанды қаласындағы террикондар қалай пайда болды және қазір оларды абаттандыру үшін не істелуде?
Көмір шахталары орнындағы бос жыныстарды үйуден террикондар — жасанды төбелер пайда болды. Қазіргі таңда бұл қуыстар қайтадан толтырылып, ал террикондар ағаш отырғызу мен жасыл желекке бөлеу арқылы абаттандырылуда.
3. Алматы маңындағы тауалды жазықтарын есепсіз пайдалану қандай төтенше жағдайларға әкелуде?
Тау етектеріне салмақ түсіру салдарынан жердің беткі қабаттарының жылжуы мен опырылуы жиі орын алады. Сондай-ақ бұл аймақтарда сел тасқындарының жиілеуі сияқты апатты сипат алатын төтенше жағдайлар жиі байқалады.
4. Ауылшаруашылығында ең көп таралған эрозия түрі қандай және оның зардаптары қандай?
Ауылшаруашылық қажетіне пайдалану кезінде ең көп таралғаны — жыра эрозиясы болып табылады. Олар пайдаланатын жердің біразын өңдеуге жарамайтын аймақтарға айналдырады және жол құрылыстарын бұзады.
5. Жер бедерінің өзгеруге тұрақтылық коэффициентінің көрсеткіштері қалай жіктеледі?
Коэффициент 100% болса өзгеріске ұшырамаған, 80—100% дейін болса жоғары деңгейде, 50—80% дейін болса орташа деңгейде, ал 50%-дан төмен болса әлсіз деңгейде тұрақты деп жіктеледі. Көрсеткіш нөлге жақын болса, ол жер түгелімен антропогендік аймаққа айналғанын білдіреді.