1-жұп: Құрлық суларының жіктелуі, өзен жүйелері және су алмасу заңдылықтары
1. Құрлық сулары орналасу орнына қарай қалай бөлінеді және олардың арасындағы су алмасу қарқындылығының айырмашылығы қандай?
📚Жер шарындағы гидрологиялық нысандардың таралуы мен олардың өзара байланысы күрделі табиғи заңдылықтарға бағынады. Осы орайда 🌍әрбір су көзінің өзіндік орналасу ерекшелігі мен қоршаған ортамен байланысы терең негізделеді. 🔬Мәтінде көрсетілгендей, құрлық суын орналасу орнына байланысты беткі су және жерасты суы деп бөледі; өзендерде көлдерге қарағанда 60 есе аз су жинақталғанымен, оның суы алмасу үшін бар болғаны 11 күн қажет болса, батпаққа 5 жыл, ағынды көлге 17 жыл қажет болады.
2. Өзен жүйесі дегеніміз не және дүниежүзіндегі ең ірі өзен алабының гидрологиялық маңызы қандай?
💡Кез келген өзен белгілі бір құрамдас бөліктерден тұратын және өзі қалыптастырған арнамен ағатын біртұтас жүйені құрайды. Нәтижесінде 🔍бұл жүйенің су жинау аумағы мен оның ауқымы материктегі климаттық және геоморфологиялық жағдайларды айқындайды. 📈Іс жүзінде бұл процесс басты өзенді, оның бастауы мен сағасын, оның сол және оң жақ салаларын қамтиды; Амазонка — дүниежүзі өзендері арасындағы алабы ең үлкен өзен болып табылады, өйткені оның су жинау алабы 7 млн км²-ге жуықтайды.
3. Алаптар арасындағы суайрық сызығы қалай анықталады және өзен торының жиілігіне қандай факторлар ықпал етеді?
🌱Құрлық бетіндегі өзен жүйелерінің орналасу сипаты мен олардың жиілік көрсеткіштері жер бедері мен климатқа тікелей тәуелді болып келеді. Бұл ретте 🗺️ылғалдылық деңгейі мен таулы-жазық аймақтардың өзара айырмашылықтары басты рөл атқарады. 📋Ең маңыздысы — алаптар арасындағы шекара суайрық деп аталады және ол тауларда айқын көрінеді; өзен торының жиілігі климатқа байланысты, мысалы, жауын-шашынды Кавказда ол 1,5 км/км²-ге жетсе, Қазақстанның солтүстігінде 0,04—0,06 км/км², ал оңтүстіктегі шөл зонасында 0,005 км/км²-ді құрайды.
2-жұп: Өзендердің су шығыны, жылдық ағыны және қатты заттарды тасымалдау деңгейі
1. Өзеннің су шығыны қалай өлшенеді және бұл көрсеткіш бойынша дүниежүзілік және отандық ірі өзендердің айырмашылығы неде?
💧Өзен арнасы арқылы ағып өтетін судың динамикалық көрсеткіштері уақыт бірлігі ішіндегі гидрологиялық өлшемдермен сипатталады. Сондықтан 📌өзеннің сулылық деңгейі мен оның су ресурстық әлеуетін бағалауда бұл көрсеткіш негізгі рөл атқарады. 📝Осының әсерінен су шығыны көлденең қимадан бір секундта ағып өтетін су (м³/с) есебімен өлшенеді; дүниежүзіндегі ең суы мол өзен Амазонканың су шығыны орташа есеппен 220 000 м³/с болса, біздің еліміздің ең ірі өзені Ертісте бұл көрсеткіш 960 м³/с-қа тең болады.
2. Өзеннің жылдық ағыны қандай жағдайларға тәуелді және өзеннің «қатты ағындысы» қалай қалыптасады?
🎯Бір жылдық кезең ішінде өзен арқылы өтетін жалпы су көлемі мен онымен бірге тасымалданатын қатты бөлшектердің мөлшері аумақтың табиғи ерекшелігін көрсетеді. Осы ретте 📖тау жыныстарының шайылу қарқындылығы мен жер бедерінің еңістігі өзен суының лайлылық дәрежесіне тікелей әсер етеді. 📊Бұған қоса, жылдық ағын көлемі климат жағдайлары мен жер бедеріне тәуелді; өзен суы тасымалдайтын қатты материалдардың (шағыл, малтатас) көлемі қатты ағынды деп аталады, мысалы, Амазонка жылына 500 млн т, ал дүниежүзіндегі ең лай өзен Хуанхэ бір жыл ішінде 1 млрд 820 млн т қатты заттарды тасымалдайды.
3-жұп: Жерасты суларының қалыптасуы, түрлері және термалды-минералды қасиеттері
1. Жерасты сулары қалай пайда болады және грунт (еспе) суларының артезиан суларынан негізгі айырмашылығы қандай?
🎓Жер қыртысының жоғары қабаттарындағы су қоймалары мен сулы горизонттар атмосфералық жауын-шашын мен ішкі су айналымының нәтижесінде түзіледі. Бағытта су өткізетін және су өткізбейтін жыныстардың кезектесіп орналасуы жерасты суының қысымдық сипатын анықтайды. 🛠️Атап айтқанда, бірінші су өткізбейтін қабаттың үстінде жатқан, қысымы жоқ және деңгейі құбылмалы су грунт (еспе) суы (3—30 м) деп аталады; ал одан тереңде жатқан екі су өткізбейтін қабат арасындағы қысымды су артезиан суы деп аталады, Қазақстанда 70-тен астам артезиан алабы бар.
2. Жерасты сулары температуралық көрсеткіштеріне қарай қалай жіктеледі және гейзерлердің пайда болуына қандай жағдайлар әсер етеді?
⏳Жер қойнауындағы жылу ағындары мен геотермалдық жағдайлар жерасты суларының физикалық қасиеттерін айтарлықтай өзгеріске ұшыратады. Тікелей алғанда 📕жанартаулық белсенділік аймақтарында ыстық судың сыртқа қысыммен шығуы ерекше табиғи құбылыстарды тудырады. ⚙️Демек, температурасы +20°C-тан аспаса суық су, ал +20°C-тан +100°C-қа дейін жетсе термалды су деп аталады; осындай ыстық судың жер бетіне субұрқақ түрінде атқылап шығуы гейзер деп аталады және олар Исландия, Камчатка, Жаңа Зеландия, Жапония мен АҚШ сияқты жанартаулы аудандарда кездеседі.
3. Минералды сулар қалай топтастырылады және олардың Қазақстанның емдеу-сауықтыру саласындағы әлеуеті қандай?
📝Құрамында адам ағзасына шипалық әсері бар әртүрлі химиялық элементтер мен тұздар кездесетін жерасты сулары ежелден жоғары бағаланады. Бағытта судың термиялық режимі мен химиялық құрамы оның медициналық мақсатта қолданылу аясын айқындайды. 📥Осылайша, минералды сулар температурасына қарай +20°C-қа дейін салқын, +20°C-тан +37°C-қа дейін жылы, ал +37°C жоғары болса ыстық болып бөлінеді; Қазақстан жеріндегі 300-ден астам минералды су көздері түрлі емдеу-сауықтыру мақсатында кеңінен қолданылады.