🔹 1-топ: Өзен жүйесі және оның сипаттамасы
1. Өзен дегеніміз не және өзен жүйесіне нелер кіреді?
Өзен — өзі жасап, өзі өңдеген арнамен ағатын табиғи су ағыны. Өзен жүйесі басты өзенді, оның бастауы мен сағасын, оның сол және оң жақ салаларын қамтиды.
2. Өзеннің су жинау алабы мен суайрық дегеніміз не?
Өзен жүйесінің су жинактайтын аумағын өзеннің су жинау алабы деп атайды, ал алаптар арасындағы шекара суайрық деп аталады. Таулы аудандарда суайрық көбінесе тау жоталарының қырқасына сәйкес келеді.
3. Дүниежүзіндегі ең үлкен өзен алабы қай өзенге тиесілі және оның көлемі қандай?
Дүниежүзі өзендері арасындағы алабы ең үлкен өзен — Амазонка. Оның су жинау алабы 7 млн км²-ге жуықтайды.
4. Өзендердегі су мөлшері батпақтар мен көлдермен салыстырғанда қандай және оның алмасу жылдамдығы қанша?
Өзендерде батпақтарға қарағанда 4 есе, көлдерге қарағанда 60 есе аз (1200 км³) су жинақталған. Бірақ өзен суының алмасуы үшін бар болғаны 11 күн қажет (батпаққа 5 жыл, ағынды көлге 17 жыл).
🔹 2-топ: Өзен торының жиілігі, су шығыны және ағындар
1. Өзен торының жиілігі дегеніміз не және ол неге байланысты өзгереді?
Өзен торының жиілігі деп өзен жүйесіне енетін барлық өзендердің жалпы ұзындығының алып жатқан ауданына қатынасын (км/км²) айтады. Бұл көрсеткіш табиғат жағдайларына, климатқа және жер бедеріне тікелей байланысты болады.
2. Қазақстанның солтүстігі мен оңтүстігіндегі өзен торы жиілігінің айырмашылығы қандай?
Жауын-шашын көбірек түсетін Қазақстанның солтүстігінде өзен торының жиілігі 0,04—0,06 км/км² болса, оңтүстіктегі шөл зонасында бұл көрсеткіш тек 0,005 км/км²-ді құрайды.
3. Өзеннің су шығыны дегеніміз не және Амазонка мен Ертістің көрсеткіштері қандай?
Су шығыны — өзеннің көлденең қимасынан белгілі бір уақыт бірлігі ішінде ағып өтетін су мөлшері (м³/с). Дүниежүзіндегі ең суы мол өзен Амазонканың су шығыны 220 000 м³/с, ал еліміздің ең ірі өзені Ертісте бұл көрсеткіш 960 м³/с-қа тең.
4. Қатты ағынды деген не және Хуанхэ өзені жылына қанша қатты зат тасымалдайды?
Қатты ағынды — өзен суы тасымалдайтын қатты материалдардың (шағыл, малтатас және т.б.) көлемі. Дүниежүзіндегі ең лай өзен Хуанхэ («сары өзен») бір жыл ішінде 1 млрд 820 млн т қатты заттарды тасымалдайды.
🔹 3-топ: Жерасты суларының түрлері және қасиеттері
1. Грунт (еспе) сулары дегеніміз не және олардың қандай ерекшеліктері бар?
Жер бетіне жақын, бірінші су өткізбейтін қабаттың үстінде жатқан сулы қабаттағы суды грунт суы немесе еспе су деп атайды. Олардың қысымы жоқ, су деңгейі жыл мезгілдеріне байланысты өзгеріп отырады және 3—30 м тереңдікте таралады.
2. Артезиан суы деген не және Қазақстанда оның қандай қорлары бар?
Неғұрлым тереңде жатқан екі су өткізбейтін қабат арасындағы қысымды су артезиан суы деп аталады. Қазақстан аумағында 70-тен астам артезиан алабы анықталған және оның 50%-ға жуығы Оңтүстік Қазақстанда шоғырланған.
3. Термалды сулар мен гейзерлер дегеніміз не және олар қай аймақтарда кездеседі?
Температурасы +20°C-тан +100°C-қа дейін жететін суды термалды су, ал оның жер бетіне субұрқақ түрінде атқылап шығуын гейзер деп атайды. Олар жанартау белсенділігі жоғары Исландия, Камчатка, Жаңа Зеландия, Жапония, АҚШ жерлерінде кездеседі.
4. Минералды сулар температурасына қарай қалай бөлінеді және олардың Қазақстандағы маңызы қандай?
Минералды сулар температурасына қарай +20°C-қа дейін салқын, +20°C-тан +37°C-қа дейін жылы, ал +37°C-тан жоғары болса ыстық болып бөлінеді. Қазақстанда емдік-сауықтыру мақсатында қолданылатын 300-ден астам минералды су көзі бар.