1-жұп: Тау жыныстарының жасын анықтау тәсілдері мен заңдылықтары
1. Тау жыныстарының салыстырмалы жасы қалай анықталады және оған қандай деректер негіз болады?
⏳Салыстырмалы жас тау жыныстарының қайсысы бұрын, қайсысы кейін түзілгенін өзара салыстыру арқылы анықталады. Ол үшін шөгінді жыныстардың 🏔️орналасу реті және олардың құрамында сақталған өсімдіктер мен жануарлардың 🔬тасқа айналған таңбалары мұқият зерттеледі.
2. Тау жынысының абсолюттік жасы деген не және оны нақты есептеуге қандай табиғи құбылыс мүмкіндік береді?
📅Кез келген тау жынысының пайда болған кезінен бергі геологиялық уақыты оның абсолюттік жасы болып есептеледі. Жер қойнауындағы радиоактивті элементтердің 🧪ыдырау жылдамдығы сыртқы әсерге мүлдем тәуелсіз ⚛️болғандықтан, бұл процесс тау жыныстарының нақты жасын анықтауға мүмкіндік береді.
3. Уранның ыдырау заңдылығы мен қорғасын мөлшері арқылы радиометриялық жас қалай есептеледі?
🧪Уранның гелий мен қорғасынға ыдырауы 4,51 • 10⁹ жылға созылады және оның жылдамдығы алдын ала белгілі болады. Ыдырау кезінде жеңіл гелий ауаға ұшып кетеді де, 🪨қорғасын жер қойнауында жинақталады; 🔍ғалымдар осы жинақталған қорғасынның мөлшеріне қарап, жыныстың қашан түзілгенін химиялық зерттеу арқылы дәл табады.
2-жұп: Жердің геологиялық тарихы мен геохронологиялық жыл санау жүйесі
1. Жер ғаламшарының жасы қаншада және оның қыртысы қанша уақыт бойы қалыптасты?
🌍Қазіргі ғылыми деректер бойынша Жер ғаламшары шамамен бұдан 5 млрд жыл бұрын пайда болған. Осы орасан зор мерзімнің ⏳3,5 млрд жылдан астамы тек қана жер қыртысының қалыптасуына 🏔️кеткен уақыттың үлесіне тиесілі, ал ең ежелгі тау жынысының жасы 3,8 млрд жылға тең.
2. Геологиялық уақыт аралығындағы «эон» мен «эра» ұғымдары нені білдіреді және негізгі эралар қалай аталады?
📊Ғалымдар Жердің ұзақ тарихын ең үлкен уақыт аралығы — эонға, ал оның ішіндегі кезеңдерді эраларға бөлген. Тіршілік сипатына қарай олар: 📜архей (өте ежелгі), протерозой (өте ертедегі қарапайым), палеозой (ежелгі), 🦕мезозой (орта кезең) және кайнозой (жаңа кезең) 🌿тіршілігі деп бес эраға жіктеледі.
3. Геохронологиялық кестедегі дәуір аттары қандай қағидаларға сүйеніп қойылған?
🏷️Дәуірлердің атаулары сол кезеңдегі тау жыныстарының сипатына (таскөмір, бор) немесе алғаш табылған орнына (кембрий, девон, пермь) байланысты қойылған. Кейбірі ежелгі тайпа аттарымен (силур, ордовик) аталса, 👤адамның шығуымен байланысты ең соңғы дәуір 🧬антропоген (грек тілінен аударғанда — адам) деп аталады.
3-жұп: Тектоникалық қозғалыстар, тау қатпарлықтары және қазіргі белсенді аймақтар
1. Ежелгі платформа дегеніміз не және Жер тарихындағы ең алғашқы тау қатпарлығы қайсысы?
🛡️Жер қыртысының архей мен протерозой эраларында қалыптасқан неғұрлым тұрақты құрылымдары ежелгі платформа деп аталады. Ал ең ежелгі тау қатпарлығы ретінде 🏔️протерозойда басталып, палеозойдың басында аяқталған Байкал қатпарлығы 📌саналады (іздері алғаш рет Байкал көлі маңында табылған).
2. Палеозой эрасында Қазақстан аумағында қандай қатпарлықтар жүрді және олардың қандай шаруашылық маңызы бар?
🇰🇿Палеозойдың силур, девон дәуірлерінде каледон және герцин қатпарлықтары жүріп, Сарыарқа, Қаратау, Тянь-Шань таулары қалыптасты. Бұл құрылымдардың теңіздік шөгінді жиналған майысуларында 🛢️мұнай мен газ, ал континенттік шөгінді бөліктерінде 🪵ірі көмір алаптары қалыптасқан.
3. Неотектоникалық қозғалыстардың салдары қандай және қазіргі таңда тау жасалудың ең белсенді аймағы қай жерде?
🌋Альпі қатпарлығы тұсындағы ішкі күштер әсерінен ежелгі таулардың (Тянь-Шань, Алтай) қайта көтерілуін неотектоникалық қозғалыстар атайды. Бүгінгі таңда тау жасалудың ең қарқынды жүріп жатқан аймағы — 🌊Тынықмұхиттық жанартаулық белдеу, 🌐онда жер қыртысын қалыңдатып жатқан 800-ден астам сөнбеген жанартау орналасқан.