🔹 1-топ: Тау жыныстарының жасы және оны анықтау әдістері
1. Тау жыныстарының геологиялық жасын білудің қандай маңызы бар және оның қандай түрлері ажыратылады?
Жер қыртысындағы әртүрлі геологиялық өзгерістерді, олардың жүру ұзақтығы мен ерекшеліктерін түсіну үшін тау жыныстарының жасын білудің маңызы зор. Тау жыныстарының абсолюттік және салыстырмалы жасы ажыратылады.
2. Салыстырмалы жас дегеніміз не және шөгінді тау жыныстарының жасы қалай анықталады?
Салыстырмалы жас — тау жыныстарының қайсысы бұрын, қайсысы кейін түзілгенін ажыратып, өзара салыстыру арқылы анықталады. Ол үшін шөгінді тау жыныстарының орналасу ретін және олардағы өсімдіктер мен жануарлардың тасқа айналған таңбалары зерттеледі.
3. Абсолюттік жас дегеніміз не және оны нақты анықтауға не мүмкіндік береді?
Кез келген тау жынысының пайда болған кезінен бергі геологиялық уақыт оның абсолюттік жасы болып есептеледі. Жер қойнауындағы кейбір радиоактивті элементтердің ыдырау жылдамдығы сыртқы әсерге тәуелсіз болғандықтан, олардың көмегімен дәл жасын анықтауға мүмкіндік бар.
4. Абсолюттік жасты анықтауда уран элементі қалай пайдаланылады?
Уранның гелий мен қорғасынға ыдырауы 4,51 • 10⁹ жылға созылады. Ыдырау кезінде меншікті салмағы жеңіл гелий ауаға бөлініп шығады, ал қорғасын жер қойнауында жинақталады.
5. Жер қойнауында жинақталған қорғасын мөлшері арқылы тау жынысының жасы қалай есептеледі?
Уранның ыдырау жылдамдығы мен бөлінетін қорғасын мөлшері алдын ала белгілі болады. Сондықтан жер қойнауында жинақталған қорғасынның мөлшеріне қарап, тау жынысының қашан түзілгенін химиялық (радиометриялық) зерттеу арқылы нақты анықтауға болады.
🔹 2-топ: Геологиялық жыл санау және геохронологиялық кесте
1. Жер ғаламшары қашан пайда болды және оның қыртысының қалыптасуына қанша уақыт кетті?
Ғылыми деректер бойынша Жер ғаламшары шамамен бұдан 5 млрд жыл бұрын пайда болған. Осы мерзімнің 3,5 млрд жылдан астамы жер қыртысының қалыптасуына кеткен уақыттың үлесіне тиесілі. Жер қыртысындағы ең ежелгі тау жынысының абсолюттік жасы 3,8 млрд жылға тең.
2. Геологиялық тарихтағы «эон» және «эра» ұғымдары нені білдіреді?
Ғалымдар Жердің геологиялық тарихын өте үлкен уақыт аралықтарына бөлген. Ең үлкен уақыт аралығын эон, ал олардың ішіндегі кезеңді эралар деп атаған. Әр эраға жер қыртысының өзіндік даму сипаты мен тіршіліктің ерекше құрылымы тән.
3. Геологиялық тарихтағы негізгі 5 эраның атаулары нені білдіреді?
Эралардың атаулары тіршіліктің сипатына сәйкес келеді: Архей — өте ежелгі тіршілік, протерозой — өте ертедегі қарапайым тіршілік, палеозой — ежелгі тіршілік, мезозой — орта кезең тіршілігі, кайнозой — жаңа кезең тіршілігі.
4. Геохронологиялық кестедегі дәуірлердің аттары неге байланысты қойылған?
Дәуір аттары тау жыныстарының сипатына (таскөмір, бор), алғаш табылған орнына (кембрий, девон, пермь) немесе ежелгі тайпа атауларына (ордовик, силур) байланысты қойылған. Кайнозойдың соңғы дәуірі адамның шығуына байланысты антропоген деп аталады.
5. Тектоникалық қозғалыстар мен тау қатпарлықтары дегеніміз не?
Жердің ішкі энергиясы мен қысым әсерінен жүретін, жер қыртысындағы құрылымдарды қалыптастыратын ішкі күштерді тектоникалық қозғалыстар атайды. Жер тарихында бірнеше рет тау құрылуға себеп болған тау қатпарлықтары жүріп отырған. Шаруашылық салаларында геологиялық деректер қолданылмайды деген тұжырым қате.
🔹 3-топ: Жер тарихындағы негізгі тау қатпарлықтары және олардың маңызы
1. Ежелгі платформа және Байкал қатпарлығының ерекшеліктері қандай?
Жер қыртысының архей мен протерозой эраларында қалыптасқан неғұрлым тұрақты құрылымдарын ежелгі платформа деп атайды. Ең ежелгі тау қатпарлығы — протерозойда басталып, палеозойдың басында аяқталған Байкал қатпарлығы (Байкал көлі маңында анықталған).
2. Палеозой эрасында қандай қатпарлықтар жүрді және Қазақстан аумағында қандай таулар қалыптасты?
Палеозойдың силур, девон дәуірлерінде каледон қатпарлығы жүріп, ол кейінгі герцин қатпарлығымен жымдасты. Бұл қатпарлықтар кезінде Қазақстан аумағының негізгі бөлігі, соның ішінде Сарыарқа, Қаратау және Тянь-Шань таулары қалыптасты.
3. Палеозойлық құрылымдар қазіргі таңда қандай пайдалы қазбаларға бай?
Палеозойлық құрылымдардың көбі кейінгі қозғалыстардан майысып, ұзақ уақыт теңіз табанына айналған. Теңіздік шөгінділер жиналған бұл аймақтар қазір мұнай мен газға бай, ал континенттік шөгінділер қалың жиналған бөліктерінде ірі көмір алаптары қалыптасқан.
4. Мезозой және Альпі қатпарлықтарының сипаты қандай?
Мезозой эрасында тау жасалуы қарқынды жүргенімен, оңтүстік жартышар материктері салыстырмалы түрде тыныштықта болды. Ал палеогеннің соңы мен неогендегі қарқынды қозғалыстар Альпі қатпарлығы деп аталады, оның тұсында аса ірі Альпі-Гималай белдеуіндегі таулар көтерілді.
5. Неотектоникалық қозғалыстар мен Тынықмұхиттық жанартаулық белдеу дегеніміз не?
Альпі қатпарлығы әсерінен ежелгі таулардың (Тянь-Шань, Алтай т.б.) қайта көтерілуін неотектоникалық қозғалыстар атайды. Бүгінде тау жасалудың ең қарқынды аймағы — Тынықмұхиттық жанартаулық белдеу болып табылады, онда 800-ден астам сөнбеген жанартау бар.