1-жұп: Климатология ғылымы және климаттық белдеулердің жіктелу негіздері
1. Климатология географияның қандай саласы болып табылады және оның зерттейтін негізгі бағыттары қандай?
📚Жалпы сипаттама бойынша климаттың қалыптасу заңдылықтары мен оның жіктелуін зерттеу Жер шарының табиғи жағдайын айқындап беру қызметін атқарады. Осы орайда 🌍атмосфераның ұзақ жылғы қалыптасу ерекшеліктері мен антропогендік әрекеттің тигізетін салдарлары терең негізделеді. 🔬Мәтінде көрсетілгендей, Жер шарындағы климаттың қалыптасу заңдылықтарын, климат пен оның жіктелуін және антропогендік әрекеттің климатқа әсерін зерттейтін географияның аса маңызды саласын климатология деп атайды.
2. Б.П.Алисовтың жіктеуі бойынша Жер шары қандай климаттық белдеулерге бөлінеді және олардың арасында қандай өтпелі зоналар түзіледі?
💡Республикамыз бен Жер шарының климаттық жүйесін қалыптастыруда ауа массаларының мезгілдік орны өте ерекше. Нәтижесінде 🔍әр түрлі ендіктердегі климат қалыптастырушы заңдылықтардың белдеулерге бөліну үрдісінен олардың айырмашылығы айқын көрінеді. 📈Іс жүзінде бұл процесс Б.П.Алисов жасаған климаттық аудандастыру бойынша Жер шарын 13 климаттық (жеті негізгі, алты өтпелі) белдеуге жіктейді, мұндағы өтпелі белдеулер негізгілердің аралығында орналасып, ауа массалары жыл ішінде бірін-бірі алмастырып отырады.
3. Негізгі климаттық белдеулердің шекарасы қалай анықталады және олардың географиялық негізі қандай?
🌱Қазіргі климатология ғылымының зерттеулеріне сәйкес, планетамыздағы белдеулердің шептері ауа райының маусымдық ауысуымен түсіндіріледі. Бұл ретте 🗺️ғалымдар атмосферадағы басым ауа массаларының таралуына қарай арнайы географиялық шекараларды қалыптастырды. 📋Ең маңыздысы — негізгі климаттық белдеулердің шекарасы жыл бойы басым болатын ауа массаларының орнымен анықталады, ал белдеулердің шекарасы ретінде атмосфералық (климаттық) фронттардың қыс пен жаздағы ең шеткі орны алынған.
2-жұп: Төменгі ендіктердегі экваторлық, субэкваторлық және тропиктік климат сипаты
1. Экваторлық және субэкваторлық белдеулерде жыл бойы ауа температурасы мен жауын-шашын мөлшері қалай өзгереді?
💧Атмосфералық қысым мен Күн сәулесінің түсуі барысында экваторлық белдеуді орташа айлық температура тұрақты жоғары болатын жүйе деп сипаттауға болады. Сондықтан 📌экваторлық белдеуде орташа температура +27°C пен +28°C аралығында сақталып, өрлеген ауа қозғалысының әсерінен жыл бойы жауын-шашын мол түсетін гумидтік климат байқалады. 📝Сонымен қатар, субэкваторлық белдеуде ауа массаларының жыл ішінде алмасуына байланысты жазы экваторлық муссондар әсерінен аса ылғалды, ал қысы тропиктік муссондардың ықпалымен салыстырмалы түрде құрғақ болады.
2. Гумидтік және аридтік климат деген не және мәтін бойынша континенттік тропиктік шөлдер қалай сипатталады?
🎯Атмосфералық ылғалдылық пен күн жылуының Жер бетіндегі таралу үлгісін көрсетуде бұл климаттық терминдер табиғат зоналарын сипаттаудың басты тетігі саналады. Осы ретте 📖жауын-шашыны мол гумидтік және күн жылуы аса мол, құрғақ аридтік климат түрлерінің ерекшеліктері айқындалған. 📊Бұған қоса, тропиктік белдеулерде тұрақты жоғары қысым мен төмендеген ауа қозғалысы басым болатындықтан, Жер шарындағы аса ірі континенттік шөлдер: Сахара, Арабия, Калахари, Виктория қалыптасқан.
3. Тропиктік белдеудің батыс жағалық шөлдерінде ауа ағыны мен температура көрсеткіштері қалай бағытталады?
🗂️Мұхиттар үстіндегі субтропиктік жоғары қысым орталықтарынан соғатын желдердің әсерінен планетамыздың батыс жағалауларында ерекше климаттық жағдай қалыптасты. Керісінше ⛓️ішкі континенттік аймақтардағы ыстық ауа райы мұнда қайталанбай, физикалық заңдылықтар бойынша біршама салқын әрі ылғалды сипатқа ие болады. 📑Осы орайда батыс жағалық бөліктерде ауа температурасы төмен (18—20°C), салыстырмалы ылғалдылық жоғары (80—90%) болғанымен, суық ағыстардың әсерінен жауын-шашын өте аз жауатын тропиктік жағалық шөл климаты қалыптасады.
3-жұп: Жоғары ендіктердегі субтропиктік, қоңыржай және полярлық климат ерекшеліктері
1. Субтропиктік және қоңыржай климаттық белдеулерде қандай ішкі айырмашылықтар мен жел түрлері қалыптасады?
🎓Жаһандық деңгейде климаттың өзгеруіне ең алдымен батыстан шығысқа қарай континенттіліктің артуы мен ауа массаларының сипаты тән. Бағытта субтропиктерде батыстан шығысқа қарай жерортатеңіздік, континенттік және муссондық климат типтері ауысып отырады. 🛠️Атап айтқанда, қоңыржай белдеулерде жыл бойы қоңыржай ауа массалары мен батыс желдері басым болса, жыл мезгілдері өте айқын байқалады және бұл белдеу солтүстік жартышарда аса үлкен аумақты қамтиды.
2. Солтүстік жартышардың шұғыл континенттік климатында суық полюстің пайда болу ерекшелігі мен оның көрсеткіштері қандай?
⏳Жыл мезгілдерінің ауысуы бойынша бұл суық аймақтар құрлықтың ішкі бөлігіндегі күшті антициклондық факторларға негізделеді. Тікелей алғанда 📕Еуразия құрлығының солтүстік-шығыс ендіктеріндегі үлкен кеңістіктерді қамтитын қысқы қысымның климатқа әсері өте жоғары. ⚙️Демек, қысқы температура құрлық ішінде күрт төмендеп, антициклон қалыптасатындықтан, Еуразияның солтүстік-шығысында солтүстік жартышардың суық полюсі (Оймякон, -71°C) орнайды және климат шұғыл континенттік сипат алады.
3. Арктикалық және антарктикалық полярлық белдеулерде күн радиациясының шағылысуы мен Жер шарының суық полюсінің рөлі қандай?
📝Жердің қос полюсіндегі мұз жамылғысының қалыңдығы, экология мен ғаламдық температуралық көрсеткіштерді зерттеуде бұл аймақтардың рөлі өте жоғары. Бағытта полярлық белдеулерде мұз құрсауының болуы альбедо көрсеткішін жоғарылататындықтан, поляр жазы кезінде де температура тұрақты төмен болып қала береді. 📥Осылайша, оңтүстік жартышарда мұз құрсанған Антарктида құрлығында антициклондық жағдайдың күшеюінен Жер шарының суық полюсі қалыптасады, мұндағы тіркелген абсолюттік минимум температура -91,2°C-қа тең.