1-жұп: Өзен аңғарының құрылысы, эрозиялық процестер және саға түрлері
1. Өзен ағысының жер бедерін қалыптастырудағы рөлі қандай және өзен эрозиясы қалай жіктеледі?
📚Өзендер өзінің ағу барысында жер қыртысының беткі қабатын үнемі өзгертіп, жаңа рельеф пішіндерін жасауда басты рөл атқарады. Осы орайда 🌍ағын судың механикалық күші айналадағы жыныстарды бұзып, өзеннің жаңа арнасын дамытуға мүмкіндік береді. 🔬Мәтінде көрсетілгендей, өзендердің жер бедерін құрудағы басты факторларына өзен ағысының бағыты мен ағыстың жылдамдығы жатады; өзен ағысы өзінің ағу барысында арна айналасындағы тау жыныстарын бұзып, ағызып әкетіп, жаңа өзен арнасын қалыптастырып отырады, бұл әрекет эрозия деп аталады және ол бүйірлік және түпкі эрозия деп бөлінеді.
2. Эрозия түрлерінің географиялық таралу ерекшелігі неде және эрозия базисі дегеніміз не?
💡Рельефтің сипатына қарай өзен суының тау жыныстарын бұзу бағыты мен оның нәтижесінде пайда болатын аңғарлардың пішіні де түрліше болады. Нәтижесінде 🔍өзен суы барып құйылатын деңгей бүкіл эрозиялық процестің шегін айқындайтын негізгі көрсеткіш болып табылады. 📈Іс жүзінде бұл процесс бүйірлік эрозияның жазық жерде, ал түпкі эрозияның таулы жер өзендерінде ерекше қарқын алатынын көрсетеді; сонымен қатар өзеннің суы барып құйылатын көл, теңіз, мұхит деңгейі эрозия базисі деп аталады.
3. Өзен сағалары қалыптасу ерекшелігіне қарай қалай бөлінеді және дүниежүзіндегі ең үлкен эстуарийдің сипаттамасы қандай?
🌱Өзеннің теңізге немесе мұхитқа құяр бөлігіндегі гидрологиялық жағдайларға байланысты сағаның бірнеше геоморфологиялық типі қалыптасады. Бұл ретте 🗺️мұхит толқындары мен өзен ағысының қарқыны сағаның кеңейіп немесе тармақталып келуін тікелей айқындайды. 📋Ең маңыздысы — өзеннің құяр жері (сағасы) қалыптасу ерекшелігіне қарай эстуарий және атырау (дельта) деп бөлінеді; эстуарий жасап құятын өзендерге Темза, Сена, Енисей, Парана, Конго жатады, ал ең үлкен эстуарий Парана өзені сағасындағы Ла-Плата шығанағына сәйкес келеді, оның ұзындығы 320 км, ең кең бөлігінің көлденең профилі (қимасы) 220 км-ге жетеді.
2-жұп: Өзен аңғарларының түрлері, негізгі элементтері және шаруашылықтағы маңызы
1. Атырау (дельта) құрайтын өзендердің ерекшелігі қандай және өзен аңғарлары жер бедеріне қарай қалай жіктеледі?
💧Өзендердің сағасында көп мөлшерде тасымалды жыныстардың жиналуы нәтижесінде кең байтақ құнарлы жазықтар мен тармақты жүйелер пайда болады. Сондықтан 📌өзен ағып өтетін аймақтың топографиялық жағдайы аңғарлардың көлденең қимасы мен беткейлерінің сипатына тікелей әсер етеді. 📝Осының әсерінен атырау жасап құятын өзендерге Ніл, Лена, Еділ, Ориноко сияқты өзендер жатады, олардың көп тармақты атыраулары бір-бірімен қосылып, Ұлы Қытай жазығы, Месопотамия сияқты атыраулық жазықтарды түзеді; ал аңғарлардың өзі ағып өтетін аймақтың жер бедері сипатына қарай таулы (терең, тар, тік беткейлі) және жазық (кең, жайпақ, көлбеу немесе сатылы) аңғарларға бөлінеді.
2. Қазақстан өзен аңғарларының ішкі шаруашылықта қолданылу аясы қандай және аңғардың негізгі элементтеріне не жатады?
🎯Жазық өзендерінің аңғарлары құнарлы топырағы мен ылғалдылығының арқасында ежелден бері адамзаттың қоныстануы мен егіншіліктің басты орталығы болып келеді. Осы ретте 📖өзен аңғарының құрылымдық бөліктері шаруашылықтың әртүрлі бағыттарын дамытуда өзіндік маңызға ие. 📊Бұған қоса, Қазақстанның Ертіс, Есіл, Тобыл, Жайық, Сырдария сияқты жазық жер өзендерінің жайылмалары шұрайлы шабындық үшін, ал террасалары әртүрлі ауылшаруашылық дақылдарын егу үшін кеңінен пайдаланылады; өзен аңғарының негізгі элементтеріне арна (су үнемі үздіксіз ағатын ең терең бөлігі), жайылма (су тасығанда су басып кететін бөлігі) және терраса (беткейлер шегінде сатыланып орналасқан алаңдар) жатады.
3. Таулы аймақтарда өзен аңғарларының қандай ерекше түрлері қалыптасады және олардың анықтамалары қандай?
🌱Таулы өлкелердегі тік еңістік пен судың жоғары жылдамдығы тау жыныстарын терең бойлай қазып, өзгеше геоморфологиялық пішіндер түзеді. Бұл ретте 🗺️тектоникалық жарықтар мен жыныстардың беріктігі аңғарлардың тар әрі тік құламалы болып келуін айқындайды. 📋Ең бастысы — таулы аймақтарда судың қазу әрекеті қарқынды жүретіндіктен, саңылау (екі жағы тік құламалы, тар аңғар), шатқал (көлденең профилі латынның V әрпі тәрізді терең аңғар) және каньон (жағаларының беріктігі әртүрлі, тау жыныстарын судың қазып, тілімдеуінен қалыптасқан саты тәрізді аласаратын аңғар) сипатты терең аңғарлар пайда болады; бұл аңғарлардың табанын түгелімен немесе түгелге дерлік су басып жатады.
3-жұп: Өзендердің гидрологиялық режимі, қоректену түрлері және климатпен байланысы
1. Өзендер қоректену сипатына қарай қалай жіктеледі және климаттық жағдайлар өзен режиміне қалай әсер етеді?
🎓Өзен суының толығу көздері орналасқан географиялық белдеудің климаттық ерекшеліктері мен жауын-шашынның түріне тікелей байланысты болады. Бағытта жыл мезгілдері бойынша ауа температурасы мен ылғалдың өзгеруі өзендердің су деңгейінің ауытқуын реттеп отырады. 🛠️Атап айтқанда, өзендер қоректену сипатына байланысты мұздықпен, қар суымен, жаңбырмен, жерасты суымен және аралас қоректенетін өзендер деп жіктеледі; басты қоректену көзіне байланысты өзеннің режимі (белгілі бір мерзім ішіндегі деңгейінің өзгерістері) анықталады, мысалы, жерортатеңіздік климатта өзендер қыста мол сулы болса, муссондық климатта (Оңтүстік және Шығыс Азия) жазда өзен деңгейлері шамадан тыс көтеріліп, апатты тасқындар жиі болады, ал Амазонка мен Конго өзендері жыл бойы жаңбыр мол жауатындықтан, деңгейлері тұрақты жоғары болады.
2. Мұздық және қар суымен қоректенетін өзендердің су шығынының айырмашылығы неде және өзен суының шығынын қалай есептейді?
⏳Белгілі бір қоректену көзі басым өзендердің су деңгейінің көтерілу ең жоғары нүктесі (максимумы) жылдың белгілі бір айларына дөп келеді. Тікелей алғанда 📕өзен арнасы арқылы ағып өтетін судың көлемін нақты математикалық-гидрологиялық формулалар арқылы дәл есептеуге болады. ⚙️Демек, басым түрде мұздық суымен қоректенетін өзендердің су шығынының максимумы жаз айларына сәйкес келіп, жылдық ағынның 80%-ын құраса, ал басым түрде қар суымен қоректенетін өзендер көктемнің соңы мен жаздың басында мол сулы болып, жылдық ағынның шамамен 50%-ы ағып өтеді; өзеннің су шығынын Q = A * v формуласы бойынша анықтауға болады, мұндағы Q — су шығыны (м³/с), A — өзен арнасының ауданы (м²), v — ағынның орташа жылдамдығы (м/с).
3. Қазақстанның жазық және таулы өзендерінің қоректену ерекшеліктері қандай және климатолог А.И.Воейковтың тұжырымы қандай?
📝Қазақстанның кең-байтақ аумағындағы өзен торларының таралуы мен толығу сипаты аймақтың рельефі мен биіктік белдеулігіне тікелей тәуелді. Бағытта климаттық факторлардың өзен жүйелерінің қалыптасуындағы шешуші рөлін ғылыми тұжырымдар толық дәлелдейді. 📥Осылайша, Қазақстанның жазық бөліктеріндегі өзендерде (Ембі, Сағыз, Торғай) қар суының үлесі басым болып, су шығынының 85—95%-ы көктемге тиесілі, ал Есіл, Нұра өзендерінде қар суына қосымша жаңбыр суының да үлесі бар; биік таулы аймақтардан басталатын өзендерде (Ертіс, Сырдария, Іле) қар және мұздық суларының үлесі басым болып, олардың деңгейі көктемнің соңы мен жаздың басында көтеріледі; климат жағдайлары өзен торына тікелей әсер ететіндіктен, белгілі орыс климатологі А.И.Воейков «Өзендер — климаттың өнімі» деп атап көрсеткен.