🔹 1-топ: Өзен аңғарының құрылысы және эрозия түрлері
1. Өзендердің жер бедерін құрудағы басты факторларына не жатады және өзеннің бұзу әрекеті қалай аталады?
Өзендердің жер бедерін құрудағы басты факторларына өзен ағысының бағыты мен ағыстың жылдамдығы жатады. Өзен ағысы өз барысында арна айналасындағы тау жыныстарын бұзып, ағызып әкетіп, жаңа өзен арнасын қалыптастырып отырады, бұл әрекет эрозия деп аталады.
2. Эрозия қандай түрлерге бөлінеді және олардың географиялық таралу ерекшелігі қандай?
Эрозия бүйірлік және түпкі эрозия деп бөлінеді. Бүйірлік эрозия жазық жер өзендерінде, ал түпкі эрозия таулы жер өзендерінде ерекше қарқын алады.
3. Эрозия базисі дегеніміз не және өзен сағасы қалыптасу ерекшелігіне қарай қалай жіктеледі?
Өзеннің суы барып құйылатын көл, теңіз, мұхит деңгейі эрозия базисі деп аталады. Өзеннің құяр жері (сағасы) қалыптасу ерекшелігіне қарай эстуарий және атырау (дельта) болып бөлінеді.
4. Дүниежүзіндегі ең үлкен эстуарий қай өзенде орналасқан және оның өлшемдері қандай?
Ең үлкен эстуарий Парана өзені сағасындағы Ла-Плата шығанағына сәйкес келеді. Оның ұзындығы 320 км, ең кең бөлігінің көлденең профилі (қимасы) 220 км-ге жетеді.
🔹 2-топ: Өзен аңғарларының элементтері мен шаруашылықтағы маңызы
1. Атырау (дельта) жасап құятын қандай өзендер бар және олар қандай жазықтарды түзеді?
Атырау жасап құятын өзендерге Ніл, Лена, Еділ, Ориноко жатады. Өзендердің көп тармақты атыраулары бір-бірімен қосылып, Ұлы Қытай жазығы, Месопотамия сияқты атыраулық жазықтарды түзеді.
2. Қазақстанның жазық жер өзендерінің аңғарлары шаруашылықта қалай пайдаланылады?
Қазақстандағы Ертіс, Есіл, Тобыл, Жайық, Сырдария өзендерінің жайылмалары шұрайлы шабындық үшін, ал террасалары әртүрлі ауылшаруашылық дақылдарын егу үшін кеңінен пайдаланылады.
3. Өзен аңғарының негізгі элементтеріне не жатады және олардың анықтамасы қандай?
Өзен аңғарының негізгі элементтеріне арна, жайылма және терраса жатады. Арна — су үздіксіз ағатын ең терең бөлігі, жайылма — су тасығанда су басатын бөлігі, ал террасалар — аңғар беткейлеріндегі сатылы алаңдар.
4. Таулы аймақтарда судың қазу әрекетінен өзен аңғарларының қандай түрлері пайда болады?
Таулы аймақтарда судың қазу әрекеті қарқынды болғандықтан саңылау тәрізді, шатқал және каньон сипатты терең аңғарлар пайда болады. Мұндағы тау шатқалының көлденең профилі латынның V әрпі тәрізді болады.
🔹 3-топ: Өзендердің гидрологиялық режимі және қоректену көздері
1. Өзендер қоректену сипатына қарай қалай жіктеледі және өзен режимі деген не?
Өзендер қоректену сипатына қарай мұздықпен, қар суымен, жаңбырмен, жерасты суымен және аралас қоректенетін болып жіктеледі. Өзен режимі — климат жағдайларына байланысты өзен суы деңгейінің белгілі бір мерзім ішіндегі өзгерістері.
2. Мұздық және қар суымен қоректенетін өзендердің мол сулы кезеңдері қай уақытқа сәйкес келеді?
Мұздық суымен қоректенетін өзендердің су шығынының максимумы жаз айларына сәйкес келіп, жылдық ағынның 80%-ын құрайды. Қар суымен қоректенетін өзендер көктемнің соңы мен жаздың басында мол сулы болып, жылдық ағынның 50%-ы ағып өтеді.
3. Өзеннің су шығынын есептейтін формула қандай және оның элементтері нені білдіреді?
Өзеннің су шығыны Q = A * v формуласымен анықталады. Мұндағы Q — су шығыны (м³/с), A — өзен арнасының ауданы (м²), ал v — ағынның орташа жылдамдығы (м/с).
4. Қазақстанның жазық және биік таулы аймақ өзендерінің қоректенуінде қандай айырмашылық бар?
Жазық бөліктегі өзендерде (Ембі, Сағыз, Торғай) қар суының үлесі басым болып, су шығынының 85–95%-ы көктемге тиесілі. Биік таулы аймақтардан басталатын өзендерде (Ертіс, Сырдария, Іле) қар және мұздық суларының үлесі басым, деңгейлері көктемнің соңы мен жаздың басында көтеріледі.
5. Климаттың өзендерге әсері туралы орыс климатологі А.И.Воейков қандай тұжырым жасаған?
Климат жағдайлары өзен торының жиілігіне, ағын мөлшеріне және режиміне тікелей әсер ететіндіктен, А.И.Воейков «Өзендер — климаттың өнімі» деп атап көрсеткен.