1-жұп: Минералогия негіздері және минералдардың түс ерекшеліктері
1. Минерал мен тау жынысының арасындағы құрылымдық айырмашылық пен өзара байланыс неде?
💎Минерал — бір немесе бірнеше химиялық элементтердің атомдары мен молекулаларынан тұратын табиғи химиялық қосылыс. Ал тау жыныстары 🏔️бір немесе бірнеше минералдардың бірігуінен 🔬құралатын күрделі зат болып табылады.
2. Минералдардың сыртқы бояу түсі қандай факторларға байланысты қалыптасады және оған қандай мысалдар бар?
🎨Минералдар өздерінің химиялық құрамына, құрылыс ерекшеліктеріне және құрамындағы қоспаларға байланысты әртүрлі түске боялады. Кейбірінің түсі өте тұрақты, мысалы: 🍏малахит тек жасыл, ал 💙азурит тек көк түсті болып келеді.
3. Неліктен минералды тек қана сыртқы бояуына қарап анықтау қателікке әкелуі мүмкін және оны дәл анықтаудың жолы қандай?
✨Кейбір минералдар бетіне жарық сәулесінің түсуіне байланысты неше түрлі реңге тез құбылып өзгереді. Мысалы, пирит сары, күлгін, көк немесе жасыл түске ауысатындықтан, оның түсін нақты білу үшін 🔍әрқашан минералдың жаңа сындырылған таза бетіне 📌назар аудару керек.
2-жұп: Минералдарды сызылу ізі, жылтырлығы мен мөлдірлігі бойынша ажырату
1. Минералдың сызылу түсі (ұнтақ күйіндегі түсі) қалай анықталады және оның маңызы қандай?
⬜Минералдың сызылу түсін анықтау үшін оны тегіс емес, таза фарфор сынығының бетіне үйкеп із қалдырады. Бұл әдіс сырттай бір-біріне өте ұқсас 🖌️минералдарды ұнтақталған күйіндегі із түсі арқылы 🧬нақты ажыратуға мүмкіндік береді.
2. Кесек қалпында бірдей көрінетін темір тотықтарын сызылу ізі арқылы қалай жіктейді?
🪨Темір тотықтарының кесек қалпындағы түстері негізінен қара қоңыр болып ұқсас келгенімен, сызылу ізі мүлдем басқаша болады. Фарфор бетінде 🧲магнетит — қара із, 🩸гематит — қызыл із, ал 🍋лимонит — сары із қалдырады.
3. Жарық сәулесімен әрекеттесуіне қарай минералдар жылтырлығы мен мөлдірлігі бойынша қалай бөлінеді?
🔆Жарықты шағылыстыруына қарай минералдар металдық, шала металдық және металдық емес жылтыр болып жіктеледі. Ал жарық өткізгіштігі (мөлдірлігі) бойынша 🔮мөлдір (тау хрусталі), жартылай мөлдір (халцедон) және 🧱мөлдір емес (пирит) топтарына бөлінеді.
3-жұп: Қаттылық көрсеткіштері, жасанды кристалдар және минералдардың атаулары
1. Моостың салыстырмалы қаттылық шкаласының жұмыс істеу принципі қандай?
📉Неміс ғалымы Моос қаттылықты анықтау үшін эталон ретінде 10 арнайы минералды таңдап алған. Бұл шкалада ең жұмсақ минерал бірінші, ең қаттысы оныншы болып нөмірленеді және 🔨әрбір үлкен нөмірлі минерал өзінен кіші нөмірлі минералдың бетін сызып 📌үлгі қалдыра алады.
2. Тұрмыста жиі қолданылатын заттар Моос шкаласы бойынша қандай қаттылық дәрежелеріне сәйкес келеді?
✏️Минералдың қаттылығын зертханасыз-ақ күнделікті қолданыстағы заттардың көмегімен шамалап білуге болады. Мысалы, қарындаш ұшы — 1, 💅адам тырнағы — 2-2,5, мыс тиын — 3,5-4, 🪟кәдімгі шыны — 5, ал 🔪болат пышақ жүзінің қаттылығы 6-ға тең деп есептеледі.
3. Жасанды минералдар деген не және табиғи минералдар атауларының берілуінде Қазақстанның үлесі қандай?
🧪Жасанды минералдар (кварц, рубин, алмаз) зертханада алынғанымен, қасиеттері жағынан табиғи минералдарға ұқсас келеді. Жалпы минералдарға ат олардың құрамына, табылған жеріне немесе 🇰🇿Қ. Сәтбаев сияқты заңғар ғалымдардың құрметіне беріледі, ал 🏔️Қазақстан жерінде 200-ге таяу жаңа минерал түрі ашылған.