🔹 1-топ: Тау жыныстары мен минералдардың негізгі ұғымдары мен түсі
1. Тау жыныстары мен минерал дегеніміз не және олардың арасындағы байланыс қандай?
Тау жыныстары дегеніміз — бір немесе бірнеше минералдардан құралған зат. Ал минерал деп бір немесе бірнеше химиялық элементтердің атомдары мен молекулаларынан тұратын табиғи химиялық қосылыстарды айтады.
2. Минералдардың физикалық қасиеттерін (анықтамалық белгілерін) жете білу не үшін қажет?
Минералдардың физикалық қасиеттерін білу оларды жай көзбен анықтап, бір-бірінен оңай ажырату үшін және оларды өндірісте, тұрмыста толық қолдана білу үшін өте қажет.
3. Минералдардың ең басты физикалық қасиеттеріне нелер жатады?
Оларға түрі мен түсі, сызылуы, жылтырлығы мен мөлдірлігі, сонымен қатар қаттылығы, сынғыштығы, иілгіштігі және сыртқы пішіні сияқты қасиеттері жатады.
4. Минералдардың түсі неге байланысты өзгереді және қандай минералдардың түсі тұрақты болады?
Минералдар химиялық құрамына, құрылыс ерекшеліктеріне және қоспаларына қарай әртүрлі түске боялады. Кейбір минералдардың түсі тұрақты болады, мысалы: малахит — жасыл, азурит — көк.
5. Неліктен минералдарды тек бояу түсіне қарап ажыратуға болмайды және оның түсін қалай дәл анықтайды?
Себебі кейбір минералдар (мысалы, пирит) бетіне сәуле түсуіне байланысты сары, күлгін, көк, жасыл түстерге ауысып өзгереді. Сондықтан түсті дәл анықтау үшін әрқашан минералдың жаңа сындырылған таза бетін байқап қарау керек.
🔹 2-топ: Сызылу түсі, жылтырлығы мен мөлдірлігі
1. Минералдың сызылу түсі деген не және ол қалай анықталады?
Минералдың сызылу түсі — бұл оның ұнтақталған күйдегі түсі. Ол минералды тегіс емес таза фарфор сынығының (тақтасының) бетіне үйкеп, сызып көру арқылы анықталады.
2. Темір тотықтарының кесек қалпындағы және сызылу ізінің түстерінде қандай айырмашылық бар?
Темір тотықтарының кесек қалпындағы түстері көбінесе қара қоңыр болып келеді, ал сызылу түстеріне қарай олар: магнетит (қара), гематит (қызыл) және лимонит (сары) болып бөлінеді.
3. Минералдардың жылтырлығы неге байланысты және олар жылтырлық қасиетіне қарай қалай жіктеледі?
Жылтырлық олардың жарық сәулесін жұту, сындыру немесе шағылыстыру қабілеттеріне қарай анықталады. Олар: металдық, шала металдық және металдық жылтыры жоқ минералдар деп үш топқа жіктеледі.
4. Минералдардың мөлдірлігі деген не және бұл қасиеті бойынша қандай топтарға бөлінеді?
Минералдардың жарықөткізгіштік қасиеті мөлдірлігі деп аталады. Олар мөлдір (тау хрусталі), жартылай мөлдір (халцедон) және мөлдір емес (пирит) болып бөлінеді.
5. Минералдардың сынғыштығы немен байланысты және кварц қалай сынады?
Минералдардың сынғыштығы оның қаттылығымен байланысты. Мысалы, кварцты балғамен ұрғанда ол ұлу қабыршақтары секілді алдамшы мүйізше, тікенек тәрізді болып немесе ұсақ түйіршіктер түрінде шашырай сынады.
🔹 3-топ: Қаттылық шкаласы, жасанды минералдар және атаулары
1. Минералдардың қаттылығы деген не және ол қалай анықталады?
Сыртқы күштердің механикалық әсеріне (тырнап сызу, қысу т.б.) минералдардың төтеп беру дәрежесін қаттылық атайды. Әдетте, қаттылықты анықтау үшін бір минералды екінші минералмен сызып көреді.
2. Моостың қаттылық шкаласының принципі қандай?
Неміс ғалымы Моостың шкаласы бойынша эталон ретінде 10 минерал алынған. Ең жұмсағы 1, ең қаттысы 10 болып нөмірленген; әрбір үлкен нөмірлі минерал өзінен кейінгі кіші нөмірлі минералдың бетіне сызық ізін түсіре алады.
3. Күнделікті тұрмыста жиі қолданылатын заттардың салыстырмалы қаттылық көрсеткіштері қандай?
Қарындаш ұшының қаттылығы — 1, тырнақ ізі — 2—2,5, мыс (бақыр) тиын — 3,5—4, шыны — 5, ал болат пышақтың ізі — 6-ға тең деп саналады.
4. Жасанды минералдар дегеніміз не және оларға қандай мысалдар бар?
Жасанды минералдар — зертханалық жағдайда алынатын, бірақ табиғи минералдарға құрамы, құрылымы мен қасиеттері жағынан ұқсас кристалдар. Мысалы: жасанды кварц, рубин, сапфир, алмаз, малахит және т.б.
5. Минералдардың атаулары неге байланысты беріледі және Қазақстанда қанша жаңа минерал ашылған?
Минералдардың аттары олардың химиялық құрамына, физикалық қасиеттеріне, алғаш табылған жеріне немесе ғалымдардың (мысалы, Қ. Сәтбаев) құрметіне беріледі. Қазақстан жерінде бүгінге дейін 200-ге таяу жаңа минерал ашылған. Шаруашылық салаларында минералдар қолданылмайды деген тұжырым қате.