1-бөлім: Қазақстан ландшафттары, ландшафтану ғылымы және оның факторлары
1. Ландшафт сөзі қандай мағына береді, ландшафтану ғылымының қалыптасуы кімдердің есімімен байланысты және отандық ғылымда кімді атауға болады?
Ландшафт неміс тілінен аударғанда 🌍«жергілікті жер» деген мағынаны білдіреді. Бұл ғылымның қалыптасуы 📚Александр Гумбольдт, Карл Риттер, Василий Васильевич Докучаев және Лев Семенович Берг есімдерімен тығыз байланысты. Ал отандық ғылымдағы ірі тұлға – география ғылымының докторы, профессор 👩исследовательГалина Викторовна Гельдыева болып табылады.
2. Л. С. Берг ландшафттарға қандай ғылыми анықтама берді және табиғат пен ландшафттық зоналардың байланысын қалай түсіндірді?
Л. С. Берг ландшафттарға жер бедері, климат, өсімдік және топырақ жамылғыларының сипаты бойынша 🗺️«ұқсас болып келетін аймақтар» деп анықтама берді. Ол ландшафтың барлық бөліктері 🧬тірі ағза сияқты бір-бірімен өзара байланысты екенін және біртұтастықты анықтайтынын айтты. Ғалым орман, шөл, дала, су ландшафтарын бөліп, 🏞️табиғат зоналары мен ландшафттық зоналардың бірдей екендігін көрсетті.
3. Қазіргі түсінік бойынша табиғи кешен дегеніміз не және ландшафт құрушы факторлар қалай топтастырылады?
Қазіргі түсінік бойынша табиғи кешен немесе ландшафт – өзара әрекеттесіп, біртұтас жүйені құрайтын, 📐табиғи компоненттердің заңды үйлесімі бар аумақ. Оны құрушы факторлар зоналы және азоналы болып екі топқа бөлінеді. 🌡️Зоналы факторларға климат, су, топырақ, өсімдік пен жануарлар дүниесі жатса, ал ⛰️азоналыққа геологиялық құрылым, тау жыныстары мен жер бедері жатады.
2-бөлім: Зоналық және азоналық табиғат кешендерінің географиялық заңдылықтары
1. Зоналық факторлар қалай көрініс табады және Қазақстан аумағында қандай негізгі табиғат зоналары қалыптасқан?
Зоналық факторлар – ☀️сыртқы факторлар болып табылады. Олар Күннің Жер бетін әркелкі жылытуына және жылу мен ылғалдылық арақатынасына байланысты. Қазақстан қоңыржай географиялық белдеуде орналасқан және оның аумағында 4 табиғат зонасы бар: 🌳орманды дала, 🌾дала, 🌱шөлейт және 🏜️шөлді аймақ. Жазықтарда табиғат зоналарының алмасуы 📐ендік зоналылық деп аталса, тауларда ол биіктік бойынша ауысып, 🏔️биіктік белдеулікті құрайды.
2. Азоналық факторлардың сипаты қандай және Қазақстан аумағында олардың әсерінен қандай ірі табиғи аудандар пайда болған?
Азоналық факторлар – 🌋ішкі факторлар болып табылады және олар жер қойнауындағы үдерістермен (геологиялық құрылым, тау жыныстарының құрамы, жер бедері) байланысты. Осы факторлар арқылы 🗺️ірі табиғи аудандар (физикалық-географиялық аудандар) қалыптасады. Елімізде 9 ірі табиғи аудан бар, олардың қатарына 🌾Солтүстік Қазақ жазығы, Сарыарқа, Тұран жазығы, Шығыс-Еуропа жазығы және Тянь-Шань таулары жатады.
3. Азоналық және зоналық кешендердің бірлесуі ландшафтты қалай өзгертеді, ең ұсақ және антропогендік ландшафтарға не жатады?
Азоналық кешендер жер бедерімен бірге негізді құрап, табиғат зоналарымен үйлесе отырып 🎨ландшафт мозаикасын қалыптастырады. Мысалы, Шығыс-Еуропа жазығында дала, шөлейт және шөл кешендері үйлесім тапқан. Ең ұсақ табиғат кешендеріне 🌊Жайық бойындағы жайылымдық шалғындар мен Нарын құмдарындағы желмен пайда болатын шұңқырлар жатады. Ал адамның шаруашылық қызметінің әсерінен (қолдан өсірілген ағаштар, жолдар, елді мекендер) 🏗️антропогендік ландшафтар қалыптасады.
3-бөлім: Трансшекаралық өзендердің геосаяси мәселелері және халықаралық келісімдер
1. Қазақстанның сумен қамтамасыз етілуіндегі трансшекаралық өзендердің маңызы қандай және су тапшылығы қай аймақтарда қатты байқалады?
Қазақстан Республикасы экономикасының сумен қамтамасыз етілуі 🎯85%-ы жерасты, теңіз және ағын сулардың есебінен мүмкін болып отыр. Барлық тұтынылатын судың 🌾80–90%-ға дейіні ауылшаруашылығы қажеттіліктеріне жұмсалады. Республикадағы 8 ірі өзеннің 🗺️7-нің алабы трансшекаралыққа жатады (Балқаш-Алакөл, Шу-Талас, Арал-Сырдария, Орал-Каспий, Тобыл-Торғай, Есіл, Ертіс). Тек 💧Нұра-Сарысу алабы ғана толығымен еліміздің аумағында орналасқан. Әсіресе 📍Атырау, Маңғыстау, Қызылорда облыстары суға аса зәру, оларда тұщы су мүлдем жоқ десе де болады.
2. Қазақстан Республикасының Су кодексі мен халықаралық конвенцияларда трансшекаралық суларды пайдаланудың қандай қағидаттары көрсетілген?
Су кодексінің 143-бабында: «Трансшекаралық суларды пайдалану мен қорғау жөніндегі мемлекетаралық келісім механизмі ондай суларды ⚖️парасатты әрі әділ түрде трансшекаралық жағдайын ескеріп, пайдалануға бағытталуы тиіс» делінген. Әр елдің сапалы суды пайдалануға бірдей құқығы болуы тиіс, бір жақтың қандай да бір табиғи, экономикалық және техникалық артықшылығы екінші елдің мүддесіне нұқсан келтірмеуі керек. БҰҰ-ның трансшекаралық өзендер мен халықаралық көлдерді қорғау мен пайдалану туралы 📜1992 жылғы 18 қыркүйектегі Конвенциясы бар. Дегенмен қазіргі уақытқа дейін Орталық Азия мемлекеттері аймақтың су-энергетикалық ресурстарын пайдалануға бірыңғай көзқарас қалыптастырған жоқ. Тек осы Конвенцияның күшімен Шу-Талас өзендерінің алабында біріккен 🤝Қырғыз–Қазақстан трансшекаралық су пайдалану жобасы іске асырыла бастады.
3. Қазақстан мен Қытай арасындағы трансшекаралық өзендер мәселесінің мәні неде және елімізде су ресурстарын бағалаудың қандай ғылыми бағдарламасы бар?
Трансшекаралық өзендер мәселесі ШЫҰ-на қатысушы елдердің, әсіресе Қазақстан мен Қытай арасындағы күрделі мәселелердің бірі. Екі ірі өзен 🇨🇳Ертіс пен Іле бастауын Қытайдан алып, Қазақстан аумағы арқылы (ал Ертіс Ресейдің де аумағы арқылы) ағып жатыр. Егер олардың су ресурсындағы мөлшері азайса, ол ауылшаруашылығы, гидроэнергетика, өндіріс, экология үшін күрделі мәселелер туындатады. Сондықтан алғашқы кезеңде ҚХР-мен екіжақты келісімге қол қойылуы тиіс, ал кейін біріккен су мәселесі жөніндегі комиссия құру және 🤝үш жақты келісімге (Қазақстан, Ресей, Қытай) қол қою қарастырылады. Бұдан өзге Қазақстан Республикасының география институты 📒«Қазақстанның табиғи суларын пайдалануға антропогендік және климаттық өзгерістер жағдайында ресурстық және болжамдық баға беру» атты ұзақмерзімдік ғылыми-техникалық бағдарлама жасады.