🔹 1-топ: Қазақстан ландшафттарының зерттелуі мен қалыптасу факторлары
1. Ландшафт сөзі қандай мағынаны білдіреді және бұл ғылымның қалыптасуына үлес қосқан қандай ғалымдарды атауға болады?
Ландшафт неміс тілінен аударғанда «жергілікті жер» деген мағынаны білдіреді. Бұл ғылымның қалыптасуы Александр Гумбольдт, Карл Риттер, Василий Васильевич Докучаев және Лев Семенович Берг есімдерімен байланысты. Сондай-ақ біздің еліміздегі ірі ғалым – география ғылымының докторы, профессор Галина Викторовна Гельдыева болып табылады.
2. Л. С. Берг ландшафттарға қандай ғылыми анықтама берді және олардың қандай түрлерін бөлді?
Л. С. Берг ландшафттарға жер бедері, климат, өсімдік және топырақ жамылғыларының сипаты бойынша «ұқсас болып келетін аймақтар» деп анықтама берді. Ол ландшафтың барлық бөліктері тірі ағза сияқты бір-бірімен өзара байланысты екенін айтып, орман, шөл, дала және су ландшафтарын бөлді.
3. Қазіргі түсінік бойынша табиғи кешен немесе ландшафт дегеніміз не?
Қазіргі түсініктер бойынша табиғи кешен немесе ландшафт – өзара әрекеттесіп, біртұтас жүйені құрайтын, табиғи компоненттердің заңды үйлесімі бар аумақ болып табылады.
4. Ландшафт құрушы факторлар неше топқа бөлінеді және оларға не жатады?
Ландшафт құрушы факторлар зоналы және азоналы болып екі топқа бөлінеді. Зоналы факторларға (сыртқы жағдайларға) климат, су, топырақ, өсімдік, жануарлар дүниесі жатса, ал азоналыққа (ішкі факторларға) геологиялық құрылым, тау жыныстары мен жер бедері жатады.
🔹 2-топ: Зоналық және азоналық табиғат кешендерінің ерекшеліктері мен жіктелуі
1. Географиялық белдеулер мен табиғат зоналары қалай қалыптасады және Қазақстанда қандай табиғат зоналары бар?
Күннің Жер бетін әркелкі жылытуына және жылу мен ылғалдылық арақатынасына байланысты географиялық белдеулер мен табиғат зоналары қалыптасады. Қазақстан қоңыржай географиялық белдеуде орналасқан және оның аумағында төрт табиғат зонасы бар: орманды дала, дала, шөлейт және шөлді аймақтар.
2. Жазықтардағы және таулардағы зоналық табиғат кешендерінің алмасу заңдылықтары қандай?
Табиғат зоналары жазықтарда ендік бойымен созыла орналасады, оны экватордан полюстерге қарай алмасатын «ендік зоналылық» деп атайды. Ал таулы аймақтарда зоналық табиғат кешендері биіктік бойынша ауысып, «биіктік белдеулік» пайда болады.
3. Азоналық факторлардың нәтижесінде қандай ірі табиғи аудандар түзіледі және Қазақстанда олардың қандай түрлері бар?
Азоналық факторлар арқылы азоналды табиғи кешендер немесе физикалық-географиялық ірі табиғи аудандар пайда болады. Қазақстан аумағында 9 ірі табиғи аудан бар, олардың қатарына Солтүстік Қазақ жазығы, Сарыарқа, Тұран жазығы, Шығыс-Еуропа жазығы, Тянь-Шань таулары және т.б. жатады.
4. Ең ұсақ табиғат кешендері мен антропогендік ландшафтарға қандай мысалдар келтіруге болады?
Ең ұсақ табиғат кешендеріне Жайық бойындағы жайылымдық шалғындар мен Нарын құмдарында желмен пайда болатын шұңқырларды жатқызуға болады. Ал адамның шаруашылық қызметінің әсерінен өзгеріп, қолдан өсірілген ағаштар, жолдар мен елді мекендердің пайда болуынан антропогендік ландшафтар қалыптасады.