Мәтінді терең түсіну • 30 сұрақ

Оқу сауаттылыққа арналған тест

Төменде үш мәтінге негізделген 30 жаңа сұрақ берілген. Бұл нұсқа бұрынғы жобадан мүлде бөлек құрылымда жасалды және ойлануды қажет ететін тапсырмалармен толықтырылды.

Асылбекова Дана Дуйсенбековна.

Мәтіндер және сұрақтар

Әр сұраққа бір жауап таңда

1-мәтін

Қос форматты кітапхана

Қалалық мектептердің бірінде ерекше кітапхана жобасы іске қосылды. Бұрын кітапхана тек қағаз кітап сақтайтын орын болып саналса, енді ол оқушының ізденіс кеңістігіне айналды. Жоба барысында ескі кітаптар цифрландырылып, электронды каталог жасалды. Оқушылар кез келген автордың шығармасын тақтадағы код арқылы тауып, қысқаша аннотациясын оқып, қажет болса толық мәтінді планшеттен аша алады. Кітапханашы мұны уақытты үнемдеу ғана емес, оқу мәдениетін жаңартудың бір жолы деп түсіндіреді.

Алайда жоба алғаш енгізілгенде бәрі бірден оңай болған жоқ. Кейбір оқушылар қағаз кітаптың иісін, парақтың сыбдырын, қолмен жазып алған белгілерді сағынатынын айтты. Ал бірқатар мұғалімдер электронды жүйе баланы кітаппен терең байланыстан алыстата ма деп алаңдады. Осыдан кейін кітапхана қызметкерлері аралас модель ұсынды: маңызды шығармалар қағаз түрінде де, электронды түрде де сақталды. Сонымен қатар әр оқушы оқыған кітабы бойынша қысқа пікір жазып, оны ортақ тақтаға қалдыратын болды.

Бірнеше айдан кейін жоба өз нәтижесін бере бастады. Ең алдымен, кітап іздеуге кететін уақыт қысқарды. Екіншіден, бұрын кітапханаға сирек кіретін оқушылар да жиі келе бастады. Үшіншіден, оқушылардың арасында кітап туралы пікірталас көбейді. Бір қызығы, электронды жүйе кітапты жеңілдетіп жіберді деген қорқыныштың орнына, кейбір оқушылар дәл осы жүйе оларды бұрын оқымаған шығармаларға жетелегенін айтты. Демек, мәселе технологияның өзінде емес, оны қалай қолдануда екені анықталды.

Мәтіннің негізгі тақырыбы қандай?

A) Қағаз кітаптардың сапасы

B) Кітапхананы цифрландыру және оқу мәдениеті

C) Планшеттердің техникалық ерекшелігі

D) Мұғалімдер мен оқушылар арасындағы дау

Мәтіндегі аралас модельдің мәні қайсы?

A) Тек электронды кітаптар қолданылады

B) Тек қағаз кітаптар қалады

C) Қағаз және электронды нұсқалар қатар сақталады

D) Кітапханаға тек мұғалімдер кіреді

Жоба алғашында неге қиын қабылданды?

A) Кітаптар жоғалып кетті

B) Кейбіреулер электронды жүйе қағаз кітаппен байланысты азайтады деп ойлады

C) Каталог мүлде жұмыс істемеді

D) Кітапхана жабылды

“Оқу мәдениетін жаңартудың бір жолы” деген тіркес нені білдіреді?

A) Оқуды тоқтату

B) Оқу тәсілін заманға сай өзгерту

C) Кітаптарды алып тастау

D) Тек мазмұндама жазу

“Аннотация” сөзінің мәтіндегі қызметі қандай?

A) Шығарманың қысқаша мазмұнын танытады

B) Кітаптың мұқабасын сипаттайды

C) Авторды жасырады

D) Мәтінді күрделендіреді

“Ізденіс кеңістігі” деген тіркестегі “кеңістік” сөзі қандай мағынада?

A) Бөлме көлемі

B) Ойлануға, ізденуге арналған орта

C) Сөре биіктігі

D) Уақыт кестесі

Қай ой мәтінде тікелей айтылмаған, бірақ аңғарылады?

A) Оқушылар пікір жаза бастады

B) Кітапханаға жиі келетіндер көбейді

C) Электронды каталог жалған ақпарат береді

D) Кітап туралы пікірталас өсті

Мәтіннің соңғы сөйлемі қандай қорытындыға әкеледі?

A) Кітап оқудың керегі жоқ

B) Технология бәрін шешеді

C) Негізгі мәселе технологияда емес, оны қолдануда

D) Қағаз кітаптар зиян

Қай сипаттама кітапхананың жаңа бейнесін дәл береді?

A) Оқушының ізденіс кеңістігі

B) Тек сақтайтын бөлме

C) Тыныш отыратын зал

D) Тек есеп беретін орын

Мәтін бойынша ең айқын нәтиже қайсы?

A) Кітапхана жабылды

B) Оқушылардың кітапқа қызығуы артты

C) Барлығы тек электронды оқуға көшті

D) Қағаз кітаптар алынып тасталды

2-мәтін

Су үнемдеу жобасы

Көктемгі су тапшылығы ауыл тұрғындарын жиі ойландырған мәселе еді. Бір ауылда бірнеше жыл қатарынан егін аз шығып, жайылым тозып, құдық суы тайыздай бастаған соң, ауыл ақсақалдары мен жас мамандар ортақ жоба жасауды ұйғарды. Олар ең алдымен судың қайдан келіп, қайда кетіп жатқанын зерттеді. Көп ұзамай бір қателік анықталды: ескі арық жүйесі судың біраз бөлігін жоғалтып отырған. Су егістікке жеткенше буланып, бір бөлігі топыраққа сіңіп, бір бөлігі жолай рәсуа болып кететін.

Жобаның алғашқы кезеңінде ауыл адамдары күмәнмен қарады. Кейбірі “бұрын да осылай күн көрдік” десе, енді бірі “мұндай жаңалыққа көп ақша кетеді” деп ойлады. Бірақ жастар су үнемдеу үшін қарапайым амалдарды ұсынды: арықтарды қаптау, тамшылатып суару жүйесін енгізу, суару уақытын таңертеңге немесе кешке ауыстыру, егістік айналасына ылғалды сақтайтын қорғаныш белдеулер отырғызу. Бір қарағанда бұл ұсақ-түйек шаралар сияқты көрінгенмен, олардың жиынтық әсері үлкен еді.

Бір маусым өткен соң нәтиже көзге көрінді. Су аз жұмсала бастады, егіннің сапасы жақсарды, малға шөп қоры артты. Ең бастысы, ауылда адамдардың көзқарасы өзгерді. Бұрын суды тек табиғи байлық деп қабылдаса, енді оны жоспармен, есеппен, жауапкершілікпен пайдаланатын ортақ құндылық ретінде түсінді. Сол күні бір қария: “Су азайған кезде ғана оның қадірін үйренеміз, бірақ ақылды адам оны азаймай тұрып бағалайды” деген екен.

Мәтіннің негізгі идеясы қандай?

A) Ауылдағы ескі салттарды сақтау

B) Су тапшылығын ақылмен және жоспармен шешу

C) Егіншілікті толық тоқтату

D) Мал шаруашылығын дамыту жолдары

Су тапшылығының басты себебі ретінде не көрсетілген?

A) Қыстың ұзақ болуы

B) Ескі арық жүйесінің суды жоғалтуы

C) Құдық қазылмауы

D) Жаңбырдың тым көп жаууы

Жобаға бастапқыда адамдар неге күмәнмен қарады?

A) Су мүлде жоқ болғандықтан

B) Жаңалық қымбат әрі нәтижесіз көрінді

C) Жастардың пікірі ескерілмеді

D) Егістікке адам керек болмады

Қай шара мәтінде ұсынылмаған?

A) Арықтарды қаптау

B) Тамшылатып суару

C) Суару уақытын өзгерту

D) Көл қазу

“Жиынтық әсері үлкен еді” дегенді қалай түсінесің?

A) Бір ғана шара бәрін шешті

B) Ұсақ шаралардың қосындысы үлкен нәтиже берді

C) Шаралар еш пайда бермеді

D) Ауыл халқы азайды

Мәтін бойынша бірінші көзге түскен нәтиже қайсы?

A) Су аз жұмсала бастады

B) Ауыл түгел көшті

C) Құдықтар құрғап кетті

D) Жаңбыр көбейді

Ауыл адамдарының көзқарасы қалай өзгерді?

A) Олар суды мүлде қажетсіз деп санады

B) Олар тек ескі жүйеге сенді

C) Суды ортақ құндылық және жауапкершілік ретінде қабылдай бастады

D) Егінге мән бермей қалды

Қарияның сөзі қандай ойды білдіреді?

A) Су тек қазір ғана маңызды

B) Алдын ала бағалау мен сақтау маңызды

C) Су азайса ғана мәні бар

D) Жастардың пікірі артық

Қай әрекет судың жолай жоғалуын азайтуға тікелей бағытталған?

A) Арықтарды қаптау

B) Егінді кеш егу

C) Мал санын азайту

D) Жерді сатуға қою

Мәтіннің қорытынды ойы қайсы?

A) Жоспар мен жауапкершілік болмаса, ресурс тез таусылады

B) Суды тек табиғат өзі реттейді

C) Егіншілікке жаңа әдіс керек емес

D) Ауылға тек қала мамандары керек

3-мәтін

Таулы экспедиция

Таулы аймаққа шыққан шағын экспедицияның мақсаты әдетте үлкен ғылыми жаңалық ашу емес, бірақ сол сапардың өзі адамға көп нәрсе үйретеді. Биылғы топтың құрамында биолог, географ, екі студент және жергілікті жолсерік болды. Олар биіктегі өсімдіктердің өзгерісін бақылап, ауа райын жазып, топырақ үлгісін жинауы керек еді. Жол бастапқыда жеңіл көрінгенімен, биікке көтерілген сайын ауа сиреп, аяқтың салмағы ауырлай түсті.

Экспедиция мүшелері күн тәртібін нақты ұстанды. Таңертең ерте қозғалып, түскі ыстыққа жетпей белгілі бір межеге жетуге тырысты. Жолсерік кей жерлерде картаға емес, жер бедерінің өзіне сенген дұрыс екенін айтты. Ал студенттердің бірі барлық өлшемді мұқият жазып отырды. Бір қарағанда бұл ұсақ жұмыс сияқты. Бірақ кейін дәл сол жазбалар зерттеушілерге өсімдіктің белгілі биіктікке дейін ғана өсуін, ал одан жоғарыда түрдің өзгеретінін байқауға көмектесті.

Кешке қарай қатты жел тұрып, топ шатырды бекітуге мәжбүр болды. Осы сәтте экспедицияның шынайы сипаты байқалды: табиғатқа қарсы тұру емес, оған бейімделу. Біреуі арқан тартады, біреуі қазық қағады, біреуі құралды қорғайды. Барлығының әрекеті бір мақсатқа бағытталғанда ғана жұмыс алға жүрді. Ертеңіне олар жиналған деректерді қарап отырып, ең үлкен жаңалықтың өзі кейде шалғайдағы тауда емес, ұқыптылық пен бірлескен еңбекте жатқанын түсінді.

Мәтіннің негізгі мазмұны қандай?

A) Тауда демалу ережелері

B) Экспедицияның жұмысы мен табиғатқа бейімделу

C) Студенттердің емтиханы

D) Қалалық өмірдің ерекшелігі

Экспедиция мүшелерінің мақсаты не болды?

A) Тауды бағындыру

B) Өсімдіктер, ауа райы, топырақ туралы дерек жинау

C) Жол салу

D) Жергілікті халықпен сауда жасау

Жол неге қиын бола бастады?

A) Күн суық болғандықтан

B) Биікке көтерілген сайын ауа сиреп, жүру ауырлады

C) Карта жоғалғандықтан

D) Қар жауғандықтан

Жолсерік қандай ой айтты?

A) Карта қажет емес, тек телефон керек

B) Кейде жер бедерінің өзіне сенген дұрыс

C) Ештеңе жазудың қажеті жоқ

D) Тауға көтерілмеу керек

Студенттің мұқият жазбалары неге маңызды болды?

A) Олар тек күнделік үшін керек еді

B) Олар зерттеуге нақты қорытынды жасауға көмектесті

C) Олар жолсерікті сынау үшін жазылды

D) Олар тамақ есебін көрсетеді

“Табиғатқа қарсы тұру емес, оған бейімделу” деген ой нені білдіреді?

A) Табиғатты өзгертуге тырысу

B) Табиғат жағдайын түсініп, соған сай әрекет ету

C) Табиғаттан қашу

D) Экспедицияны тоқтату

Мәтінде командалық жұмыс қалай көрінеді?

A) Әркім өз бетінше істеді

B) Тек биолог бәрін басқарды

C) Әркім өз міндетін атқарып, ортақ мақсатқа жұмыс істеді

D) Студенттер ештеңе істемеді

Экспедициядан алынған басты сабақ қайсы?

A) Ғылым тек қалада дамиды

B) Ең үлкен жаңалық тек қымбат құралдан шығады

C) Ұқыптылық пен бірлескен еңбек маңызды

D) Тауға шығу қауіпті, сондықтан керек емес

Мәтіннің стилі қайсыға жақын?

A) Ертегілік баяндау

B) Байқау мен түсіндіруге негізделген баяндау

C) Сатиралық әңгіме

D) Детективтік оқиға

Үшінші мәтіннің соңғы сөйлемі қандай ойды түйіндейді?

A) Табиғат әрдайым жеңеді

B) Зерттеу тек нәтижемен өлшенеді

C) Ұқыптылық пен командалық жұмыс ең үлкен жетістік әкеледі

D) Тауларда ғана ғылым бар