1-жұп: ЮНЕСКО-ның Дүниежүзілік мұралары және халықаралық конвенцияның негізгі идеясы
1. ЮНЕСКО-ның Дүниежүзілік мұралары деген не және бұл жаһандық қозғалыс тарихта қалай басталды?
Бұл — адамзат үшін әмбебап құндылығы бар табиғи және мәдени нысандардың арнайы тізімі. Ол 📅1972 жылғы халықаралық конвенциядан бастап жүргізіліп келеді. Алғашқы ірі қадам 1960 жылдардың аяғында Мысырдағы 🏛️Әбу-Симбел ғибадатханасын Асуан суқоймасының суынан сақтап қалу үшін 50-ден астам мемлекеттің қаржы бөлуімен басталған.
2. Дүниежүзілік мұралар конвенциясының негізгі философиясы мен табиғи нысандарды іріктеу шарттары қандай?
Негізгі идея — аса құнды нысандар орналасқан елге ғана емес, 🌍Жер бетіндегі барлық адамдарға тиесілі. Сондықтан оны сақтау жауапкершілігі халықаралық қоғамдастыққа жүктеледі. Тізімге табиғаты асқан әсем, жердің 🧬геологиялық тарихы мен тіршілік эволюциясын көрсететін және сирек кездесетін түрлер мекендейтін, міндетті түрде ерекше қорғалатын табиғи аумақтар (ЕҚТА) енеді.
3. ЮНЕСКО-ның Дүниежүзілік табиғи мұралар тізімінде Қазақстанның табиғаты неше номинациямен ұсынылған?
Қазақстанның табиғи мұрасы тізімде 📊3 номинация (аталым) бойынша ұсынылған: 1) «Сарыарқа – Солтүстік Қазақстан жазықтары мен көлдері» (2008); 2) «Батыс Тянь-Шань» (2016); 3) «Қоңыржай белдеудегі Тұран шөлдері» (2023). Соңғы екі аталым 🤝трансшекаралық нысан болып табылады және көршілес Қырғызстан, Өзбекстан және Түрікменстан елдерімен бірлескен ЕҚТА-ны құрайды.
2-жұп: «Сарыарқа» және «Батыс Тянь-Шань» номинацияларының бірегей құндылықтары
1. «Сарыарқа» аталымына қандай қорықтар кіреді және Теңіз көлінің ғаламдық бірегейлігі неде?
Бұл аталым еліміздегі ең ежелгі Наурызым мен ауданы ең үлкен (0,5 млн га-дан астам) 🌾Қорғалжын қорығын біріктіреді. Торғай қолаты арқылы құстардың маусымдық көшу жолы өтеді, мұнда 15 млн-нан астам су құсы аялдап, 1 млн-нан астамы ұя салады. Олардың ішінде ерекше орын алатын 🦩қоқиқаздар үшін Теңіз көлі — ғаламшардағы ең солтүстікте ұя салатын мекені болып табылады.
2. Батыс Тянь-Шань номинациясының құрамы қандай және оның палеонтологиялық маңызы немен түсіндіріледі?
Номинация құрамына Ақсу-Жабағылы, Қаратау қорықтары мен Сайрам-Өгем ұлттық саябағы кіреді. Мұнда 🦕150 млн жыл бұрынғы Мезозойлық көл жағасында тіршілік еткен жәндіктердің (1200 түрі), балықтардың, су тасбақаларының, қолтырауындар мен ұшатын птерозаврлардың, динозаврлардың сүйектері өте жақсы сақталып, тасқа басылған таңбалары табылған. Дүниежүзінде мұндай бай қазба байлығы басқа жерде жоқ.
3. Батыс Тянь-Шаньның флора мен фаунаны сақтаудағы генетикалық және биологиялық рөлі қандай?
Бұл аймақ — мәдени өсімдіктердің таралу орталығы, әлемдегі алма сорттарының арғы атасы 🍏Сиверс алмасы екені генетикалық түрде дәлелденген. Сондай-ақ, мұнда аймақтық биоалуандықтың 3/4-і (1400 жоғары сатыдағы өсімдік) және сирек кездесетін 🐆қар барысы, арқардың екі түрі, Мензбир суыры мен жайран (кірпінің түрі) қорғалады.
3-жұп: Тұран шөлдері және Қазақстан аймақтарының табиғи ғажайыптары
1. «Тұран шөлдері» номинациясының басты символы мен Алтынемел саябағының жетістігі қандай?
Бұл аталымға Барсакелмес қорығы мен 🏜️Алтынемел ұлттық саябағы кіреді. Мұнда Әнші құм мен Қатутау жанартаулық таулары, Бесшатыр сақ қорғандары үйлесім тапқан. Басты жетістік — жойылып бара жатқан жануар 🐎«керқұлан – кертағыны» табиғатқа қайтару (реинтродукция). Қазір мұндағы керқұландар популяциясы әлем бойынша алдыңғы орынға шықты.
2. «Қазақстанның киелі жерлер географиясы» аясында Шығыс, Орталық және Оңтүстік өңірлерде қандай табиғи мұралар белгілі?
Шығыста: Мұзтау (Белуха), Көккөл сарқырамасы, Марқакөл және 25 млн жыл бұрынғы тропиктік флора таңбалары бар 🍂Қиын Керіш қыраты, Шыңғыстауда Қоңыр әулие үңгірі орналасқан. Оңтүстікте: Хан Тәңірі, Шарын каньоны, Балқаш көлі (әлемдегі жалғыз тұщы-тұзды көл) бар. Орталықта болса граниттердің үгілуінен пайда болған ⛰️таңғажайып пішінді жартастар мен үңгірлер кездеседі.
3. Солтүстік пен Батыс Қазақстандағы жаһандық маңызы бар бірегей палеонтологиялық және теңіздік нысандар қандай?
Солтүстікте неоген дәуірінің африкалық саванна фаунасының прототипі қорғалатын 🦴«Қаздың ұшуы» палеонтологиялық ескерткіші (гиппариондар, мастодондар сүйегі) бар. Батыста: Үстірт, Қарақия, Бозжыра шатқалы, «Шарлар сайы» және ең ірі құрлықішілік Каспий теңізі орналасқан. Каспий — құстардың көшу жолы (Ақ Жайық резерваты) және оның эндемигі, жалғыз теңіз сүтқоректісі 🦭Каспий итбалығын сақтау үшін арнайы резерват жасалуда.