1-бөлім: Қазақстан аумағының геологиялық қалыптасу ерекшеліктері және қатпарлы белдеулердің құрылымы
1. Қазіргі Қазақстан аумағындағы жер қыртысының ұзақ уақыт бойы қалыптасуы оның жекелеген аймақтық бөліктерінің құрылымы мен тарихына қалай әсер етті?
Жер қыртысы әртүрлі геологиялық үдерістердің ұзақ мерзімді әсерінен қалыптасты. Соның нәтижесінде оның жекелеген бөліктері екі негізгі белгі бойынша ерекшеленеді: біріншіден, құрылыс тау жыныстарының құрамы мен географиялық орналасуы арқылы, екіншіден, өзіндік даму кезеңдері мен геологиялық тарихы арқылы бір-бірінен айтарлықтай ажыратылады.
2. Жер қыртысының құрылымдық ерекшеліктеріне байланысты ажыратылатын учаскелері қандай және олардың ішіндегі қозғалмалы аймақтар қалай сипатталады?
Жер қыртысы өзінің құрылымдық сипатына қарай қозғалмалы және салыстырмалы түрде тұрақты учаскелерге бөлінеді. Мұндағы ерекше қозғалмалы учаскелерді қатпарлы белдеулер құрайды, олардың белсенді аймақтарында ірі тау жүйелері орналасады.
3. Жас қатпарлы белдеулер аумағындағы таулы құрылымдардың ішкі тектоникалық құрылысының күрделілігі немен түсіндіріледі?
Таулы құрылымдардың ішкі архитектоникасы өте күрделі болып келеді. Олар біртұтас емес, көптеген қатпарлардан, жер қыртысының терең тектоникалық жарықтарынан және жекелеген блоктардан түзіледі. Сонымен қатар, бұл құрылымдардың арасында магмалық тау жыныстарының үлкен үлесі шоғырланған.
4. Жер қыртысы блоктарының түрлі бағыт пен жылдамдықтағы қозғалыстары жер бедерінің өзгеруіне және қандай қауіпті табиғи құбылыстарға әкеледі?
Блоктардың әртүрлі бағытта және түрлі жылдамдықпен үздіксіз қозғалуы нәтижесінде Жер бетінде ірі тау жоталары мен оларды бөліп тұратын ауқымды ойыстар пайда болады. Бұл жер қыртысының белсенді тектоникалық қозғалыстары аймақта жойқын жер сілкінулердің туындауына тікелей себепші болады.
5. Ежелгі қатпарлы белдеулердің жер бедерінің жас белдеулерден айырмашылығы неде және Орал-Моңғол белдеуінің Қазақстан үшін маңызы қандай?
Жас белдеулерде тек биік тау жүйелері ғана кездессе, ежелгі қатпарлы белдеулерде уақыт өте келе бұзылуға ұшыраған таулар да, тегістелген жазықтар да қатар орналасады. Қазақстан аумағының басым бөлігі Жер шарындағы ең ірі геоқұрылымдардың бірі — Орал-Моңғол қатпарлану белдеуінің шегінде жатыр.
2-бөлім: Платформалардың тектоникалық құрылымы, қос қабаттылық принципі және олардың аймақтық жіктелуі
1. Геологиялық тұрғыдан платформалар дегеніміз не, олар жер бедерінің қандай формаларына сәйкес келеді және құрылымдық деңгейлері қалай аталады?
Платформалар — жер қыртысының ежелгі, салыстырмалы түрде тұрақты және қозғалмайтын бөліктері болып табылады. Олар әдетте Жер бетіндегі ауқымды жазық аймақтарға сәйкес келеді. Платформалардың құрылымы өзара айқын ерекшеленетін екі негізгі деңгейден (қабаттан) тұрады.
2. Платформаның төменгі ярусы (фундамент) мен оның үстіндегі шөгінді қабаттың жаратылысы мен заттық құрамында қандай генетикалық байланыс бар?
Төменгі ярус — кристаллданған қатпарлы фундамент, ол ертеде осы орында болған тау жүйелерінің бұзылған қалдықтарынан тұрады. Оның бетіндегі шөгінді қабат борпылдақ жыныстардан құралады. Бұл шөгінділер таулардың сыртқы күштерден бұзылуынан және фундаменттің төмен майысып, оны теңіз суы басуы үдерісінен түзіледі.
3. Геоморфологиялық құрылымына қарай платформалық аймақтардағы «тақта» және «қалқан» ұғымдарының басты құрылымдық айырмашылығын түсіндіріңіз.
Айырмашылығы шөгінді тыстың болуымен анықталады: шөгінді қабаты қалың болып, фундаментті толық жауып жатқан платформа бөлігін тақта деп атайды. Ал шөгінді қабаты мүлдем жоқ болып, фундаменттің ежелгі кристалды жыныстары тікелей жер бетіне шығып жатқан учаскесін платформаның қалқаны деп атайды.
4. Платформалардың ежелгі және жас түрлеріне саралануы олардың фундаментінің қалыптасу уақытымен (геологиялық замандармен) қалай байланысады?
Платформалар фундаментінің түзілген уақытына қарай жіктеледі. Егер қатпарлы фундамент палеозой эрасына дейінгі өте ерте кезеңде, яғни архей мен протерозойда қалыптасса, ол ежелгі платформа деп саналады. Ал егер фундаменттің қалыптасуы палеозой заманында жүрсе, ол жас платформалар қатарына жатқызылады.
5. Қазақстанның географиялық кеңістігінде ежелгі және жас платформалық құрылымдардың таралу географиясы қандай мысалдармен дәлелденеді?
Қазақстанның геологиялық негізінде екі ірі құрылым айқын көрініс табады: еліміздің батыс бөлігін қамтитын ежелгі Шығыс-Еуропа платформасының шеткі аймағы және республика аумағының орталық пен солтүстік өңірлерінің көп бөлігін алып жатқан жас Еуразиялық платформасы.
3-бөлім: Тау жыныстарының геохронологиялық жасын анықтау әдістемесі және Жер жылнамасының мазмұны
1. Геологияда тау жыныстарының салыстырмалы жасын анықтаудың қандай екі негізгі тәсілі қолданылады және олардың қағидасы қандай?
Салыстырмалы жасты екі тәсілмен білуге болады: біріншісі — стратиграфиялық заңдылық, мұнда геологиялық үдерістерден бұзылмаған қабаттардың беткі бөлігі астыңғы қабаттардан әрдайым жас болады. Екіншісі — палеонтологиялық әдіс, мұнда жыныстардың жасы олардың құрамында сақталған ежелгі өсімдіктер мен жануарлардың қазба қалдықтары бойынша анықталады.
2. Тау жыныстарының абсолюттік жасын анықтау ғылымда қашан мүмкін болды және бұл әдістің негізінде қандай физикалық құбылыс жатыр?
Абсолюттік жасты нақты дәлдікпен анықтау тек ХХ ғасырда ядролық физиканың дамуымен ғана мүмкін болды. Бұл әдістің негізінде тау жыныстарының құрамында кездесетін табиғи радиоактивті элементтердің белгілі бір уақыт ішіндегі мөлшері мен олардың тұрақты ыдырау жылдамдығын есептеу жатыр. Ол ондаған жылдардан миллиондаған жылдарға дейінгі уақытты өлшейді.
3. Түрлі генетикалық типтегі (шөгінді, магмалық, метаморфтық) жыныстардан тұратын жер қыртысының жасы арнайы тектоникалық карталарда қалай визуалданады?
Жер қыртысын құрайтын шөгінді, магмалық және метаморфтық жыныстардың жасы әртүрлі уақытты қамтиды. Тектоникалық және геологиялық карталарда бұл әртекті учаскелердің пайда болу заманы мен уақыт аралықтары халықаралық стандарттарға сай арнайы бояу түстерінің (гаммаларының) көмегімен көрнекі бейнеленеді.
4. Геохронологиялық кестенің халық арасында «Жер жылнамасы» деп аталу себебі неде және тау жыныстары жасының әр алуандығы неге байланысты?
Бұл кесте Жердің пайда болғаннан бергі уақыт шежіресін ретімен көрсететіндіктен «Жер жылнамасы» деп аталады. Тау жыныстары жасының әр алуан болуы Жер дамуындағы ірі құрылымдардың — қатпарлы белдеулер мен тұрақты платформалардың әртүрлі геологиялық замандарда, бір-бірінен ерте немесе кеш пайда болуымен тікелей байланысты.
5. Геохронологиялық кесте Қазақстанның табиғат тарихын, палеогеографиясын және органикалық дүниесін зерттеуде қандай ақпараттық қызмет атқарады?
Геохронологиялық кесте Қазақстан аумағындағы тау жыныстарының нақты жасын білуге, өткен замандардағы органикалық дүниенің (флора мен фаунаның) эволюциялық даму кезеңдерін бақылауға және миллиондаған жылдар бойғы физикалық-географиялық жағдайлар мен климаттың жаһандық өзгеріс динамикасын жүйелі сипаттауға мүмкіндік береді.