🔹 1-топ: Қазақстанның жер қыртысы және қатпарлы белдеулер
1. Қазіргі Қазақстан аумағындағы жер қыртысы қалай қалыптасты және оның жекелеген бөліктері бір-бірінен қандай белгілері арқылы ерекшеленеді?
Қазіргі Қазақстан аумағындағы жер қыртысы ұзақ уақыт бойында әртүрлі геологиялық үдерістердің әсерімен қалыптасты. Сол себепті оның жекелеген бөліктері, біріншіден, құрылыс тау жыныстарының құрамы мен орналасуы арқылы, екіншіден, даму кезеңдері мен тарихы арқылы бір-бірінен ерекшеленеді.
2. Құрылымдық ерекшеліктеріне байланысты жер қыртысы қандай учаскелерге бөлінеді және қатпарлы белдеулер нені құрайды?
Құрылымдық ерекшеліктеріне байланысты жер қыртысының қозғалмалы және салыстырмалы учаскелері болады. Жер қыртысының қозғалмалы учаскелерін қатпарлы белдеулер құрайды.
3. Жас қатпарлы белдеулердің ішкі құрылысы қандай және олар неден түзіледі?
Жас қатпарлы белдеулерде тау жүйелері орналасады. Таулы құрылымдардың ішкі құрылысы өте күрделі. Олар көптеген қатпарлардан, терең тектоникалық жарықтардан, блоктан түзіледі және олардың арасында магмалық жыныстар көп болады.
4. Блоктардың қозғалысы қандай нәтижелерге және табиғи құбылыстарға әкеліп соғады?
Блоктар әртүрлі бағытта, түрлі жылдамдықпен қозғалып отырады. Мұндай қозғалыстардың нәтижесінде тау жоталары мен олар бөлетін үлкен ойыстар пайда болады. Жер қыртысының белсенді қозғалысы жер сілкінулерге әкеліп соғады.
5. Ежелгі қатпарлы белдеулерде не орналасады және еліміздің көп бөлігі қандай ірі құрылымның аумағында жатыр?
Ежелгі қатпарлы белдеулерде таулар да, жазықтар да орналасады. Еліміздің көп бөлігі Жер бетіндегі ірі құрылымдардың бірі — Орал-Моңғол қатпарлану белдеуінің аумағында орналасқан.
🔹 2-топ: Платформалар, олардың құрылысы мен түрлері
1. Платформалар дегеніміз не және олардың құрылымы неше қабаттан тұрады?
Платформалар — жер қыртысының тұрақты, қозғалмайтын бөлігі. Олар жазық жерлерге сәйкес келеді. Платформалар құрылымы екі қабаттан тұрады: төменгі ярус (фундамент) және оның бетінде орналасатын шөгінді қабат.
2. Платформаның фундаменті мен шөгінді қабаты қалай қалыптасады және олар қандай жыныстардан тұрады?
Төменгі ярус — фундамент қатпарланған тау жыныстарынан тұрады, олар бір кезде платформаның орнында болған тау жүйелерінің бұзылған қалдықтары болып табылады. Шөгінді қабат борпылдақ жыныстардан құралған; бұл жыныстар таулардың бұзылуынан, фундаменттің майысып, оларды теңіз суының басуынан пайда болған.
3. Платформа құрылымындағы «тақта» және «қалқан» деген не, олардың айырмашылығы қандай?
Шөгінді қабаты жауып жатқан платформаның бөлігін тақта деп атайды. Ал шөгінді қабаты жоқ, фундаменттің кристалды қабаты жер бетіне шығып жатқан жерін платформаның қалқаны деп атайды.
4. Платформалар пайда болу уақытына қарай қалай бөлінеді және олардың жасы қалай анықталады?
Платформалар фундаментінің пайда болу уақытына байланысты ежелгі және жас платформаларға бөлінеді. Егер фундамент палеозойға дейін, яғни архей мен протерозойда қалыптасқан болса, платформа ежелгі болып саналады, ал егер палеозойда қалыптасса жас платформаға жатады.
5. Қазақстан аумағының көп бөлігін қандай платформалар алып жатыр?
Еліміздің аумағының көп бөлігін ежелгі Шығыс-Еуропа және жас Еуразиялық платформалары алып жатыр.
🔹 3-топ: Тау жыныстарының жасын анықтау және геохронологиялық кесте
1. Тау жыныстарының салыстырмалы жасы қандай тәсілдермен анықталады?
Біріншіден, егер тау жыныстарының ежелгі қабаттары геологиялық үдерістердің әсерінен бұзылмаса, беткі қабаттары астыңғы қабаттардан жас болып келеді. Екіншіден, тау жыныстарының жасын өсімдіктер мен жануарлардың қазба қалдықтарының көмегімен де анықтауға болады. Бұл екі тәсіл де салыстырмалы жасты анықтауға мүмкіндік береді.
2. Тау жыныстарының абсолюттік жасын анықтау қашан мүмкін болды және ол үшін не істеу керек?
Тау жыныстарының абсолюттік жасын анықтау тек ХХ ғасырда ғана мүмкін болды. Ол үшін тау жыныстарында болатын радиоактивті элементтердің мөлшері мен ыдырау жылдамдығын білу керек. Абсолюттік жас ондаған, мыңдаған немесе миллиондаған жылмен өлшенеді.
3. Тектоникалық карталарда жер қыртысы учаскелерінің пайда болу уақыты қалай көрсетіледі?
Әр алуан шөгінді, магмалық және метаморфтық тау жыныстарынан тұратын жер қыртысының да жасы әртүрлі. Тектоникалық карталарда Жер қыртысы учаскелерінің пайда болу уақытын бояу түстерімен береді.
4. «Жер жылнамасы» деп нені атайды және тау жыныстарының жасы неліктен әртүрлі болады?
Геохронологиялық кестені «Жер жылнамасы» деп атайды. Қатпарлы белдеулер мен платформалар әртүрлі уақытта пайда болғандықтан, оларды құратын тау жыныстарының жасы да әртүрлі болады.
5. Геохронологиялық кестеде Қазақстан табиғатына қатысты қандай мәліметтер көрсетіледі?
Қазақстан аумағындағы тау жыныстарының жасын, органикалық дүниенің дамуын, табиғат жағдайларының өзгерісін геохронологиялық кесте көрсетеді (26-сурет).