🔹 1-топ: Минералдық-шикізат базасының сипаттамасы және ресурстарды бағалау
1. Пайдалы қазбалардың ел экономикасындағы орны қандай және олар экспорт пен инвестицияның қандай бөлігін құрайды?
Пайдалы қазбалар — елдің маңызды табиғи байлықтарының бірі, оның минералдық ресурстары болып саналады. Олар қазақстандық экспорт құнының 2/3 бөлігін құрайды. Оларды өндіруге ең үлкен инвестициялар, шетелдік инвестицияларды қоса алғанда, елдің барлық қаржы салымының 1/3 бөлігі жұмсалады.
2. Пайдалы қазбалар қандай негізгі үш топқа бөлінеді және рудасыз қазбалардың ішкі жіктелуі қандай?
Пайдалы қазбалар үш топқа: жанатын, рудалы және рудасыз болып бөлінеді. Жалпы рудасыз пайдалы қазбаларды өз ішінде химиялық, индустриялдық және құрылыс шикізаты деп бөледі.
3. Геологиялық барлау жұмыстарының нәтижесіне қарай ресурстар қандай түрлерге жіктеледі?
Ресурстарды геологиялық барлау жұмыстары арқылы дәлелденген деңгейіне қарай: барланған (анықталған), алдын ала бағаланған (ықтималды) және болжамдық (ғылыми теориялар мен гипотезалар негізінде ұйғарылған) ресурстар деп бөледі.
4. Барланған ресурстарды бағалау үшін қолданылатын абсолюттік және салыстырмалы көрсеткіштердің айырмашылығы неде?
Абсолюттік көрсеткіштерді табиғи түрде (тоннамен, м³ және т.б.) немесе құн есебінде (ақшалай теңгемен, доллармен) бағалайды. Ал салыстырмалы көрсеткіштерге елдің әлемдегі орны, әлемдік ресурстағы пайыздық үлесі, жан басына шаққандағы мөлшері және ресурспен қамтамасыз етілу кезеңі жатады.
🔹 2-топ: Ресурспен қамтамасыз етілу және Қазақстанның кен орындары
1. Ресурспен қамтамасыз етілу кезеңін есептеу формуласы қандай және оның қандай тәжірибелік маңызы бар?
Есептеу формуласы: $K = \frac{Қ}{\Theta}$, мұнда $K$ – қамтамасыз етілу кезеңі, $Қ$ – ресурсы, $\Theta$ – жылдық өндіру көлемі. Егер қамтамасыз етілу мерзімі ондаған жылдармен (30-40 жыл) есептелсе, оның маңына өңдеуші зауыт пен жұмысшылар қалашығын салуға болады. Ал бірнеше жылға ғана жетсе, шикізатты бұрыннан істейтін зауыттарда өңдеген дұрыс.
2. Қазақстанның минералды-шикізат базасының басты ерекшелігі неде және бұл ел экономикасына қандай артықшылық береді?
Қазақстанның минералды-шикізат базасы кешенділігі және ауқымдылығымен ерекшеленеді. Еліміздің қойнауында белгілі бір мөлшерде пайдалы қазбалардың барлық түрлері кездеседі. Мұндай үйлесімділік әлем елдерінде сирек кездесетіндіктен, бұл біздің экономикалық бәсекелестіктегі артықшылығымыз болып табылады.
3. Мәтінде еліміздегі қандай бірегей геологиялық нысандар мен провинциялар аталған?
Мәтінде әлемдегі ірі хромит (Мұғалжар) және уран (Тұран ойпаты) провинциялары, сондай-ақ Жайық-Жем мұнай-газ, Қостанай темір кені, Қаратау фосфорит, Қарағанды мен Екібастұз көмір алаптары, Ұлытау (мыс, марганец) және Көкшетау (қалайы, алтын, алмас) кен тораптары аталған.
4. Игеруге байланысты аталған Ақтоғай және Қашаған кен орындарының қаржылық-экономикалық айырмашылығы қандай?
Ақтоғай мыс кен орнын игеруге 3 млрд доллар инвестиция салынған. Ал еліміздегі және әлемдік мұнай өнеркәсібіндегі ең қымбат жоба болып табылатын Қашаған теңіздік кен орнын игеруге 60 млрд доллар жұмсалған.
🔹 3-топ: Кен орындарын игерудегі мәселелер және экологиялық қауіпсіздік
1. Минералдық-шикізат базасын игерудегі бірінші және екінші басты мәселелер неге байланысты?
Бірінші мәселе — шикізаттың сапасы; пайдалы компоненттің төмендігінен барланған ресурстың 1/3 бөлігі ғана игеруге жарамды. Екінші мәселе — ресурстардың азаюы; барлық жеңіл өндірілетін (терең орналаспаған) кен орындары ашылып қойғандықтан, ресурспен қамтамасыз етілу кезеңі қысқаруда.
2. Игерудің үшінші мәселесі қандай және жүз жыл бұрынғымен салыстырғанда мұнай өндіру тереңдігі қалай өзгерген?
Үшінші мәселе — тереңдеген сайын өндірудің кен-геологиялық жағдайының күрделенуі мен шығынның өсуі. Жүз жыл бұрын мұнайды 200 м тереңдіктен өндірсе, қазір 4-5 км тереңдіктен алады, ал шахталардың тереңдігі 900 м-ге дейін жетеді.
3. Тау-кен өндірісі аймақтарында қандай экологиялық зардаптар туындайды және «рекультивация» деген не?
Жер қойнауында қуыстар, ал бетінде карьерлер мен үйінділер пайда болады; бос жыныс үйінділері желмен ұшып, ауа, су, топырақты ластайды. Рекультивация — бұл бұзылған жерлерді қалпына келтіру, яғни карьерлерді тегістеп, құнарлы топырақпен жауып, көгалдандыру немесе сумен толтыру жұмыстары.
4. Мұнай мен газ өндірілетін аймақтарда қандай қауіпті апаттық жағдайлар орын алуы мүмкін?
Мұнай мен газ өндірілетін аймақтарда олардың апаттық, әсіресе бұрқақтық атқылауы өте қауіпті болып табылады. Егер мұнай мен газдың улы қоспасы кенеттен от алса, ол соңында алапат өртке ұласуы мүмкін.