🔹 1-топ: Мұнай өнеркәсібінің сипаттамасы және игерілу тарихы
1. Отын-минералды ресурстарын өндірумен және өңдеумен өнеркәсіптің қандай салалары айналысады?
Отын-минералды ресурстарын өндірумен және өңдеумен өнеркәсіптің мұнай, мұнай өңдеу, газ, таскөмір және атом салалары айналысады.
2. Мұнай өнеркәсібінің экономикадағы рөлі қандай және оның үш басты ерекшелігі неде?
Мұнай өндіру мен өңдеу – еліміздің өнеркәсібі (өнімнің 40%) мен экономикасының аса ірі саласы болып табылады. Оның үш басты ерекшелігі бар: біріншіден, мұнай мен газ бірге кездеседі, сондықтан бір кен орындары бір мезгілде мұнай және газ өнеркәсібі орталықтары бола алады; екіншіден, саланың құрамына арнаулы тасымалдаушы көлік түрі – құбырлар кіреді; үшіншіден, шикі мұнай шаруашылықта пайдаланылмайды, оны өңдеп, отын (бензин, керосин, дизелдік отын) және 300-ден астам басқа өнімдер алады.
3. Қазақстанда мұнай өндірісі қай уақыттан басталды және ХХ ғасырда қандай алаптар мен кен орындары ашылды?
Қазақстанда мұнай өндірісі XIX ғ. аяғынан бастап қолға алынды. 1911 жылы Жайық-Жем (Орал-Ембі) мұнай-газ алабындағы Доссор кеніші иеріле бастады. 1960 жылдары Маңғыстау-Бозащы мұнай-газ алабы ашылып; Өзен, Жетібай, Қаражанбас, Қаламқас, Бозащы, Кеңқияқ, Жаңажол т.б. кен орындарына барлау жүргізілді. Кейінірек алып кен орындары: Қарашығанақ пен Теңіз, ал 1980 жылдың басында үшінші алап – Оңтүстік-Торғайда ірі кен орны – Құмкөл пайда болды.
4. 2000 жылдардың басында қандай алып кен орны іске қосылды және бұл Қазақстанның әлемдік деңгейдегі беделіне қалай әсер етті?
2000 ж. басында әлемдегі ең үлкен мұнай кен орны – Қашаған іске қосылды, оның қоры 6,4 млрд т құрап, әлемдегі алып кен орындарының қатарына жатады. Осындай алып кен орындарын игеру Қазақстанды дүниежүзі бойынша «өндіруші» (2022 ж. 13-орын) және экспортқа шығарушы (11-орын) беделді елдер қатарына қосты.
🔹 2-топ: Мұнайдың түрлері, тасымалдануы және өңделуі
1. Қазақстанда мұнайдың қандай түрлері бар және мұнай мен газды алғашқы және келесі өңдеу қай жерлерде жүргізіледі?
Қазақстанда мұнайдың бірнеше түрі бар: жеңіл мұнайдан бензин мен керосин алынады, сонымен бірге ауыр, майлы, парафинді мұнай бар. Мұнай мен газды алғашқы өңдеу (тазалау) өндірілген жерінде, ал келесі өңдеулер – тұтынатын аймақтардың мұнай өңдейтін, мұнай және газ-химия зауыттарында жүргізіледі.
2. Мұнай қандай көлік түрлерімен тасымалданады және құбыр желісінің артықшылығы неде?
Мұнайды өндіріс орталықтарынан теміржол арқылы цистернада, Каспий теңізі арқылы танкермен тасымалдайды. Бірақ негізгі бөлігі құбыр арқылы жеткізіледі. Құбырдың мұнай өткізу мүмкіншілігі жоғары (83 см диаметрлі құбырмен жылына 10 млн т мұнай) әрі қауіпсіз болып табылады.
3. Қазақстандағы ең ірі мұнай құбырларын атаңыз.
Мұнай құбырларының ең ірілері: Каспий мұнай құбыры (КМҚ) (Атырау – Новороссийск); Атырау – Самара; Атасу – Алашанькоу; Омск – Павлодар – Шымкент және Кеңқияқ – Шымкент.
4. Елімізде мұнай және газ өңдейтін қандай ірі зауыттар мен кәсіпорындар жұмыс істейді?
Қазақстанда мұнай өңдейтін 3 ірі зауыт (Атырау, Павлодар, Шымкент) және кішігірім жанар-жағармай зауыты Қарашығанақта жұмыс істейді. Ал ірі газ өңдейтін кәсіпорындар Өзен, Теңіз және Жаңажол кен орындарында орналасқан.
🔹 3-топ: Көмір өндіру, өңдеу және негізгі көмір алаптары
1. Көмір өнеркәсібінің шаруашылықтағы маңызы қандай және одан қандай бағалы химикаттар алынады?
Көмір өндіру және өңдеу – отын өнеркәсібінің бұрынғы саласы болып, елімізде пайдаланылатын отынның 1/2 бөлігі көмірдің үлесіне тиеді. Ол металлургия, электр қуаты, коммуналды-тұрмыстық шаруашылықта және химия өнеркәсібінде шикізат ретінде қолданылады. Кокстелетін көмірден кокс алу барысында газ және шайыр бөлініп, одан аммиак, бензол, толуол, нафталин сияқты бағалы химикаттар алынады.
2. Қарағанды көмір алабының игерілу тарихы мен өндіру әдісінің ерекшелігі қандай?
Елімізде көмір өнеркәсібі XIX ғасырдың орта кезеңінен бастап қолға алынып, 1930 жылы алғашқы болып Қарағанды көмір алабы игерілді. Мұнда көмір тереңде орналасқан (қазып алынатын орташа тереңдігі 850 метр), сондықтан да жерастында шахталық әдіспен өндіріледі, бұл өндірілген көмірдің өзіндік құнын жоғарылатады. Мұндағы көмір негізінен технологиялық отын – кокс ретінде және электрстансыларында пайдаланылады.
3. Көмірді байытудың «флотация» тәсілі мен кокс алу процесі қалай жүреді?
Кокстелетін көмірді байыту фабрикаларында ұсақтап, сумен және реагенттермен араластырып, қатты су ағынынан өткізеді. Көмірдің ұсақ бөлшектері реагенттерге жабысып көбік түзеді, оны сүзіп, құрғатып көмір концентратын алады (бұл тәсіл флотация деп аталады). Алынған концентратты кокс пештерінде ауасыз $1000^\circ$-қа дейін қыздыру арқылы шойын, болат, ферроқорытпа өндіруге қажетті қатты, кеуек зат – кокс алынады. Қазақстандық коксхимия орталығы – Теміртау.
4. Екібастұз, Шұбаркөл және Майкөбі көмір алаптарының сапалық және өндірістік айырмашылықтары неде?
Екібастұз алабында көмір қабаты қалың (150 м) және бетке жақын болғандықтан «Богатырь», «Шығыс», «Солтүстік» кесінділерінде ашық әдіспен арзан өндіріледі, бірақ калориясы төмен, күлі көп (43%). Шұбаркөл алабы еліміздегі жоғары калориялы, күлі аз (12%) жақсы энергетикалық көмірді береді және мұнда көмірхимияның жаңа орталығы қалыптасуда. Ал Майкөбі алабында қоңыр көмір көп мөлшерде өндіріліп, төмен калориялы орташа күлді отын ретінде энергетикалық және коммуналдық-тұрмыстық қажеттіліктерге жұмсалады.