🔹 1-топ: Қазақстан геологиясының негізін салушы және металлогендік ғылым
1. Қаныш Имантайұлы Сәтбаев кім және оның ғылымдағы лауазымдық жолы қалай өрбіді?
Қаныш Имантайұлы Сәтбаев (1899–1964) — қазақтан шыққан тұңғыш тау-кен инженер-геологы. Ол өзінің еңбек жолында қарапайым геологтан бастап, Қазақстан Ғылым академиясының президенттігіне дейінгі үлкен ғылыми әрі басшылық жолды жүріп өтті.
2. Қаныш Сәтбаевты әлемге танытқан қандай ғылым бағыты және оның геологиядағы маңызы неде?
Қаныш Сәтбаевты әлемге танытқан пайдалы қазбалардың таралу заңдылықтарын зерттейтін металлогендік ғылым болды. Бұл геология ғылымындағы мүлде жаңа бағыт еді. Оның тікелей басшылығымен алғаш рет КСРО-да Орталық Қазақстанның металлогендік және кен орындарының болжамдық картасы жасалды.
3. Қ. Сәтбаев жасаған болжамдық картаның басты ерекшелігі мен маңыздылығы неде болды?
Болжамдық картаның бір ерекшелігі — геологиялық барлау жүргізілетін аймақтардың болжам қорына қарай бірінші және екінші кезекте зерттелетін өңірлерге бөлінуі болды. Бұл қазақстандық геологтардың ХХ ғ. ортасындағы ғылыми жетістіктерінің шыңына айналды.
4. Қаныш Сәтбаевтың Қазақстанның кен байлығын игеру мен ғылыми кадрларды даярлаудағы үлесі қандай?
Ол Жезқазған мен бүкіл Орталық Қазақстанның кен байлығын игеруге орасан зор үлес қосты. Сондай-ақ оның бастамасымен докторантура жұмыс істеп, жүздеген ғылым кандидаттары мен докторлары даярланды, оның 50-ден астамына Сәтбаев тікелей жетекшілік етті. Қазір оның есімі Геология институтына, кен-металлургия комбинатына, университет пен бір планетаға берілген.
🔹 2-топ: Уфа Ахмедсафин және Қазақстанның жерасты суларының ашылуы
1. Уфа Меңдібайұлы Ахмедсафинді ғылымда қалай атаған және оның басты жаңалығы неде?
Уфа Меңдібайұлы Ахмедсафинді (1912–1984) «гидрогеологияның жерасты сулары ғылымының ақыны» деп атаған. Ол суы жоқ деп есептелген шөлдегі бархандар астынан тұщы судың тұтастай «көлдері мен теңіздерін» тапқан және бұл миллиондаған куб метр су қазынасын адам игілігіне жаратуды негіздеген әлемдік деңгейдегі ғалым.
2. Қазақстандық гидрогеологтар ашқан артезиан алаптарының ауқымы қандай көрсеткіштермен сипатталады?
Олар жалпы аумағы 1,5 млн км² болатын 70 артезиан алабын ашты. Бұл Каспий теңізінің ауданындай 4 су алабына тең. Егер осы суды жер бетіне жайса, барлық Қазақстан шөлдері 9 метрлік қабатпен жабылар еді.
3. Алматы қаласын сумен қамтамасыз етуде Уфа Ахмедсафин қандай рөл атқарды?
1960 жылдарға дейін Алматы суды шағын тау өзендерінен алатын және қала өскен сайын су тапшылығы байқалған. Басқа ірі өзендерді бұру сияқты қымбат жобалардың орнына Уфа Ахмедсафин қала астынан тұщы судың орасан зор қорын тауып, қаланы жерасты суымен қамтамасыз етуді ұсынды, бұл мәселені аз шығынмен шешті.
4. Академик Уфа Ахмедсафиннің тағы қандай ғылыми еңбектері мен экологиялық ұстанымдары аталған?
Тың игеру аймақтарын сумен қамтығаны үшін оған академик атағы беріліп, 1965 жылы оның басшылығымен гидрогеология және гидрофизика институты ашылды. Сонымен бірге ол Сібір өзендерін Қазақстан мен Орта Азияға бұру сияқты қауіпті эксперименттерге қарсы шығып, оның ғаламдық экологиялық апатқа әкелетінін нақты дәлелдеді.
🔹 3-топ: Ғалымдардан кейінгі зерттеулер және жаңа тектоникалық қозғалыстар
1. Мәтінде геологиялық даму тарихын оқып-зерттеу келе қандай маңызды ғылыми түсінікпен кездескені айтылған?
Еліміздің геологиялық даму тарихы мен Жер бедерінің қалыптасуын оқып-зерттей келе кайнозой эрасының жаңа тектоникалық қозғалыстары деген түсінікпен кездескені айтылған. Ендігі кезекте осы жағдайлардың Қазақстанның қазіргі жербеті мен барлық табиғатына әсерін зерттеп-білу қажет.
2. Мәтінде аталған Ұлттық Атластың картасы (67-сурет) нені көрсетеді?
Қазақстандық геологтар құрастырған бұл карта жаңа тектоникалық қозғалыстар басталар алдындағы Қазақстан жерінің теңіз деңгейінен алғандағы орташа биіктігін көрсетеді.