1-бөлім: Жер бедерін зерттейтін ғылымдар, орография және Қазақстанның жалпы сипаттамасы
1. Орография терминінің мағынасы қандай және ол жер бедерін сипаттауда қандай көрсеткіштерді қамтиды?
Орография (грек. орос – тау, графо – жазамын) – жер бедерінің ірі формаларының, олардың географиялық жағдайының аумағы мен абсолюттік және салыстырмалы биіктіктерінің, беткі жағдайының сипаттамасын қамтиды.
2. Жер бедері (рельеф) дегеніміз не және адамның шаруашылық қызметі оның өзгеруіне қалай әсер етеді?
Жер бедері (рельеф) – жер бетіндегі барлық тегіс емес беткі формаларының жиынтығы. Адам бұл формалармен күн сайын кездеседі және өзінің шаруашылық әрекетіне байланысты оларды тегістеп, өңдеп, жаңа рельеф формаларын қалыптастырып отырады.
3. Әртүрлі көлемдегі рельеф формаларының өзара байланысы мен олардың қоршаған ортаға әсері қандай?
Рельеф формалары өз көлемдерімен ерекшеленеді және көлеміне байланысты табиғатқа, адамдардың шаруашылық қызметіне түрліше әсер етеді. Бұл ретте әртүрлі көлемдегі рельеф формалары бір-бірімен тығыз байланысты, яғни біршама кіші формалары ірілерімен жанасып жатады.
4. Геоморфология ғылымы нені зерттейді және бұл термин қандай түбір сөздерден құралған?
Жер бедерінің формаларын, олардың пайда болуы мен өзгеруін геоморфология ғылымы зерттейді. Бұл термин гректің «гео» – Жер, «морфе» – пішін, «логос» – ілім деген сөздерінен қалыптасқан.
5. Қазақстанның жер бедері неліктен тектоникалық құрылыммен байланысты және еліміз аумағында қандай құрылымдық бөліктер кездеседі?
Қазақстанның жер бедерінің ерекшеліктері аумақтың тектоникалық құрылымына тікелей тәуелді. Еліміздің аумағында негізгі үш тектоникалық құрылым бөлігінің – ежелгі және жас платформалардың, сондай-ақ қайта көтерілген таулы белдеулердің бар екені анықталған.
2-бөлім: Еліміздің ең биік пен ең төмен нүктелері және жазықтар мен таулардың географиялық арасалмағы
1. Қазақстан аумағындағы ең биік және ең төмен орналасқан географиялық нүктелерді, олардың биіктік көрсеткіштерін атаңыз?
Еліміздің ең биік нүктесі — Қазақстан, Қытай және Қырғызстан шекаралары түйіскен жердегі Хан Тәңірі шыңы (6995 м). Ал жер бедерінің ең төмен нүктесі — республиканың оңтүстік-батысында орналасқан Қарақия ойысы (-132 м).
2. Қазақстанның жер бедерін құрайтын негізгі үш платформалық жазық қандай және жазықтардың жалпы үлесі қанша?
Еліміздің жер бедерінің негізін аса ірі үш платформалық жазық: Шығыс-Еуропа, Солтүстік Қазақ және Тұран жазықтары құрайды. Республика аумағының 85%-ын осы жазықтар алып жатыр.
3. Қазақстан жерінің орташа биіктігі қандай және бұл көрсеткіш АҚШ пен Ресей елдерімен салыстырғанда қандай айырмашылыққа ие?
Қазақстан жерінің орташа биіктігі — 560 м. Ол негізінен көтеріңкі жазықтар, үстірттер мен ұсақ шоқылар үлесіне тиеді. Бұл көрсеткіш АҚШ-та 760 м болса, Ресейде 400 м-ден астам шаманы құрайды.
4. Республика аумағындағы таулы аймақтар мен биік таулардың үлесі қандай және олар қандай негізгі тау жүйелерінен тұрады?
Елімізде таулы аймақтар 15%-ды құраса, оның 10%-ы биік тауларға жатады. Оңтүстік шекараны бойлай қайта көтерілген биік таулар — Тянь-Шань, Жетісу Алатауы, Алтай, Сауыр және Тарбағатай созылып жатыр. Олар бір-бірінен тауаралық жазықтар арқылы бөлінген.
5. Сарыарқаның (Қазақтың ұсақ шоқысы) геологиялық негізі қандай және оның жер бедеріндегі өтпелі рөлі неде?
Сарыарқа — ұлы жазықтар мен биік таулар арасындағы палеозой қалқанында орналасқан. Ол еліміздің жер бедерінде жазықтардан бастап биік тауларға дейінгі аралықты жалғап тұрған өзіндік өтпелі форманы құрайды.
3-бөлім: Қазақстан рельефінің басты заңдылықтары мен платформалық ірі жазықтардың сипаттамасы
1. Мәтін бойынша Қазақстанның жер бедеріне тән негізгі төрт өзіндік заңдылық пен ерекшелікті тұжырымдаңыз?
Біріншіден, онда ойпаттардан тауларға дейінгі барлық биік тік сатылар бар. Екіншісі — аумақта жазықтар басым. Үшіншісі — жер беті оңтүстіктен солтүстікке және шығыстан батысқа қарай еңіс. Төртіншісі — Балқаш-Алакөл, Жайсаң, Іле сияқты ірі тауаралық ойыстар жер бедерінің маңызды элементі болып табылады.
2. Жазықтар биіктігі мен пайда болу сипатына қарай қалай жіктеледі және үстірттердің басты белгісі неде?
Биіктігі бойынша аласа жазықтар немесе ойпаттар (200 м-ге дейін), қыраттар (200–500 м-ге дейін) және аласа таулар (500 м-ден биік) болып бөлінеді. Пайда болуына қарай бірінші (алғашқы) және екінші (қайта пайда болған, мысалы, Сарыарқа) болып жіктеледі. Үстірттердің басты ерекшелігі — бетінде тек тік жарлы беткейлерінің (кемерлерінің) болуында.
3. Шығыс-Еуропа жазығының Қазақстанға енетін бөлігі мен Каспий маңы ойпатының биіктік өзгерістері және Нарын құмының орны қандай?
Шығыс-Еуропа жазығы елімізге Каспий маңы ойпаты, Жалпы Сырт және Жайық-Жем үстіртімен енеді. Каспий маңы ойпатының абсолюттік биіктігі солтүстігінде 200 м-ден басталып, Каспий жағалауында -28 м-ге дейін төмендейді. Оның жазық бетін күмбезді төбелер, БЭР төбешіктері және төбелі-барханды құмдар бұзады, оның ішіндегі ең ірісі — Жайық өзенінің батысындағы Нарын құмдары.
4. Солтүстік Қазақ жазығының бедерлік ерекшелігі қандай және мұндағы өзен ағыстары мен көлдердің пайда болуы немен түсіндіріледі?
Солтүстік Қазақ жазығы (Батыс-Сібір жазығының оңтүстігі) біртегіс, биіктік айырмашылығы небәрі 70 м (200 м-ден 130 м-ге дейін). Солтүстікке қарай әлсіз еңіс болғандықтан өзен ағысы өте баяу. Көктем айларында жондар арасындағы ойыстар суға толып, ұсақ көлдердің тізбегін құрайды.
5. Тұран ойпатының аумақтық шекаралары қандай және оның ең төменгі нүктесі мен құрамына кіретін басқа қандай үстірттерді білесіз?
Тұран ойпаты солтүстігінде Торғай үстіртінен оңтүстіктегі мемлекеттік шекараға, батысында Үстірттен шығыстағы Бетпақдалаға дейін созылады. Оның ең төменгі бөлігі — Арал теңізі (50 м). Сырдария оны солтүстік (Арал бойы Қарақұмы, Борсық құмдары) және оңтүстік (Қызылқұм) бөлікке бөледі. Сондай-ақ, осы топтағы платформалық құрылымдарға Оралалды үстірті, Торғай, Бетпақдала, Үстірт және Қарақия ойысы орналасқан Маңғыстау жатады.