🔹 1-топ: Орография, жер бедері және геморфология ғылымы
1. Орография дегеніміз не және бұл термин қандай сөздерден қалыптасқан?
Орография (грек. орос – тау, графо – жазамын) – жер бедерінің ірі формаларының, олардың географиялық жағдайының аумағы мен абсолюттік және салыстырмалы биіктіктерінің, беткі жағдайының сипаттамасы.
2. Жер бедері (рельеф) дегеніміз не және адам баласы оған қалай әсер етеді?
Жер бедері (рельеф) – жер бетіндегі барлық тегіс емес беткі формаларының жиынтығы. Адам бұл жер бедері түрлерімен күн сайын кездесіп отырады. Шаруашылыққа байланысты адам оларды тегістеп, өңдеп, жаңа рельеф формаларын қалыптастырады.
3. Рельеф формаларының өзара байланысы мен олардың табиғат пен адамға әсері қандай?
Рельеф формалары өз көлемдерімен ерекшеленеді. Олар көлеміне байланысты табиғатқа, адамдардың шаруашылық қызметіне түрліше әсер етеді. Сонымен қатар әртүрлі көлемдегі рельеф формалары бір-бірімен байланысты: біршама кіші формалары, ірілерімен жанасқан.
4. Жер бедерінің формаларын, олардың пайда болуы мен өзгеруін қай ғылым зерттейді?
Жер бедерінің формалары, олардың пайда болуы мен өзгеруін геоморфология ғылымы зерттейді (грек. гео – Жер, морфе – пішін, логос – ілім).
5. Қазақстанның жер бедерінің ерекшеліктері немен байланысты және еліміз аумағында қандай үш тектоникалық құрылым бөліктері бар?
Қазақстанның жер бедерінің ерекшеліктері аумақтың тектоникалық құрылымымен байланысты. Еліміздің аумағында үш тектоникалық құрылым бөліктері – ежелгі және жас платформалар, қайта көтерілген таулы белдеулер бар.
🔹 2-топ: Қазақстан жер бедерінің басты сипаттамалары мен негізгі ерекшеліктері
1. Қазақстанның ең биік және ең төмен нүктелері қалай аталады, олардың биіктіктері (тереңдіктері) қандай?
Қазақстан және Қытай мен Қырғызстанның түйіскен жерінде еліміздің ең биік нүктесі Хан Тәңірі шыңы орналасқан (6995 м). Қазақстанның оңтүстік-батысында жер бедерінің ең төмен нүктесі Қарақия ойысы созылып жатыр (-132 м).
2. Еліміздің негізін құрайтын аса ірі үш платформалық жазықты атаңыз және жазықтардың республика аумағындағы үлесі қанша?
Еліміздің негізін аса ірі үш платформалық жазықтар: Шығыс-Еуропа, Солтүстік Қазақ және Тұран жазықтары құрайды. Республика жерінің 85%-ын жазықтар алып жатыр.
3. Қазақстан жерінің орташа биіктігі қандай және оны АҚШ пен Ресей көрсеткіштерімен салыстырғандағы айырмашылығы неде?
Республика жерінің орташа биіктігі – 560 м болатын көтеріңкі жазықтар, үстірттер мен ұсақ шоқылар үлесіне тиеді. Салыстырмалы түрде бұл көрсеткіш АҚШ-та 760 м, Ресейде 400 м-ден астам.
4. Қазақстанның таулы аймақтарының үлесі қандай, онда қандай биік таулар созылып жатыр және Сарыарқаның орны қандай?
Қалған 15% таулы аймақ, оның 10%-ы биік таулар. Оңтүстік шекараларды бойлай Тянь-Шань, Жетісу Алатауы, Алтай, Сауыр және Тарбағатай таулары созылып жатыр. Ал ұлы жазықтар мен биік таулар арасындағы палеозой қалқанында өтпелі форма саналатын Сарыарқа – Қазақтың ұсақ шоқысы орналасқан.
5. Біздің еліміздің жер бедерінің негізгі төрт ерекшелігін атап көрсетіңіз.
Біріншіден, онда барлық биік тік сатылары – ойпаттардан тауларға дейін бар. Екіншіден, аумағы бойынша жазықтар басым. Үшіншіден, еліміздің жер беті оңтүстіктен солтүстікке және шығыстан батысқа қарай еңіс болып келеді. Төртіншіден, жер бедерінің маңызды элементтерін ірі тауаралық ойыстар – Балқаш-Алакөл, Жайсаң, Іле ойыстары құрайды.
🔹 3-топ: Қазақстанның платформалық жазықтары мен олардың сипаттамасы
1. Жазықтар биіктігі мен пайда болуына қарай қалай бөлінеді және үстірттердің басты ерекшелігі неде?
Биіктігі бойынша аласа жазықтар немесе ойпаттар (200 м-ге дейін), қыратты жазықтар немесе қыраттар (200–500 м-ге дейін) және аласа таулар (500 м-ден биік) болып бөлінеді. Пайда болуына қарай бірінші (алғашқы) және екінші (қайта пайда болған, мысалы: Сарыарқа) жазықтар болып бөлінеді. Үстірттер бетінің тек тік жарлы беткейлерінің болуымен ерекшеленеді.
2. Қазақстандағы ең ірі платформалық аласа жазықтар мен ойпаттарды атаңыз және Шығыс-Еуропа жазығының елімізге енетін бөліктері қандай?
Ең ірі жазықтар – Шығыс-Еуропа, Батыс-Сібір және Тұран ойпаты. Шығыс-Еуропа жазығы біздің еліміздің аумағына оңтүстік-шығыс бөлігімен – Каспий маңы ойпаты, Жалпы Сырт және Жайық-Жем үстіртіне еніп жатыр.
3. Каспий маңы ойпатының абсолюттік биіктік көрсеткіштері қандай және оның бетін бұзатын үш ерекше жер бедерінің формасын атаңыз.
Абсолюттік биіктігі солтүстігінде 200 м, батысында Каспий теңізінің жағалауында -28 м-ге дейін азаяды. Оның жазық бетін үш форма бұзады: 1) күмбез тәрізді (50 м-ге дейінгі) төбелер; 2) «БЭР төбешіктері» деп аталатын 15–20 метрлік параллель құмды қырқалар; 3) төбели-барханды құм массивтері (ең ірісі – Нарын құмдары).
4. Батыс-Сібір жазығының қазақстандық бөлігі қалай аталады және оның рельефтік, гидрологиялық сипаты қандай?
Ол Солтүстік Қазақ жазығы деп аталады. Жазық беті біртегіс, биіктік айырмашылығы 70 м. Солтүстікке қарай әлсіз еңіс болғандықтан өзендері баяу ағады. Көктем айында жондар арасындағы ойыстар суға толып, ұсақ көлдердің тізбегіне айналады.
5. Тұран ойпатының аумақтық шекарасы, оның ең төменгі бөлігі және бұл топқа жататын басқа платформалық жазықтар мен үстірттерді атаңыз.
Тұран ойпаты солтүстігінде Торғай үстіртінен оңтүстігінде мемлекеттік шекараға дейін, батысында Үстірттен, шығысында Бетпақдалаға дейін созылып жатыр. Ең төменгі бөлігі («көмейі») Арал теңізі (50 м). Платформалық жазықтарға бұдан бөлек Оралалды үстірті, Торғай, Бетпақдала, Үстірт және ең соңында Қарақия ойысы орналасқан Маңғыстау жатады.