1-жұп: Көлдердің қалыптасу факторлары және шығу тегі бойынша генетикалық типтері
1. Көл су айдындарының пайда болуына қандай географиялық шарттар әсер етеді және олардың құрлық бетінде таралу заңдылығы қандай?
📚Көлдер құрлық бетіндегі мұхитпен тікелей байланысы жоқ өзгеше су нысандары ретінде белгілі бір аймақтың ландшафттық ерекшелігін айқындайды. Осы орайда 🌍ылғалдылық пен жер бедерінің ойлы-қырлы сипаты судың белгілі бір табиғи депрессияларда жиналуына негізгі жағдай жасайды. 🔬Мәтінде көрсетілгендей, дүниежүзілік мұхитпен тікелей байланысы жоқ, табиғи қазаншұңқырда, ойыста орналасқан су айдынын көл деп атайды; жалпы алғанда, көлдер құрлық ауданының 2%-ға жуығын ғана алып жатыр, бірақ көлдер құрлықта біркелкі таралмаған, өйткені аумақтағы көлдердің санына климат пен жер бедерінің сипаты тікелей әсер етеді, ал климаты ылғалды, ойыстар мен қазаншұңқырлар көп кездесетін аумақтарда көлділік деңгейі де жоғары болады.
2. Жер қыртысының тектоникалық қозғалыстары көл қазаншұңқырларының пішініне қалай әсер етеді және рифтілік көлдердің табиғаты қандай?
💡Эндогендік процестер нәтижесінде пайда болатын жер қыртысының терең жарылымдары әлемдегі ең терең әрі ірі су айдындарының қалыптасуына негіз болады. Нәтижесінде 🔍мұндай көлдердің қазаншұңқырлары өзінің тік құламалы жиектерімен және орасан зор тереңдік көрсеткіштерімен ерекшеленеді. 📈Іс жүзінде бұл процесс көлдердің шығу тегі мен қалыптасуына байланысты тектоникалық, мұздық, мұздық-тектоникалық, қалдық, жанартаулық типтерге бөлінетінін көрсетеді; тектоникалық көлдер жер қыртысының қатты майысып, төмен түскен бөліктерінде және терең опырмалы жарықтар бойында орналасады, сондай-ақ жер шарындағы ең терең көл — Байкал көлі, шығу тегі жағынан тектоникалық көл болып табылады, ал терең тектоникалық жарық (грабен) бойында орналасқандықтан, Байкал, Танганьика сияқты терең көлдерді рифтілік көлдер деп те атайды (41-сурет).
3. Еуразия мен Африка құрлықтарындағы тектоникалық көлдерге қандай мысалдар бар және экзогендік (мұздық, қалдық) факторлардан қандай көлдер түзіледі?
🌱Дүниежүзіндегі және Қазақстандағы ірі су айдындарының географиялық орналасуы олардың ежелгі геологиялық тарихымен тығыз байланысты. Бұл ретте 🗺️ежелгі мұз басулар мен мұхит деңгейінің өзгеруі құрлық ішіндегі су айдындарының ауданы мен тереңдік сипатын мүлдем өзге арнаға бұрды. 📋Ең маңыздысы — Қырғызстандағы Ыстықкөл, Қазақстан жеріндегі Марқақөл, Зайсан және Шығыс Африка көлдері шығу тегі жағынан тектоникалық көлдерге жатады; мұздық-тектоникалық көлдер төрттік мұз басулар барысында мұздықтар тереңдетіп, өңдеген тектоникалық қазаншұңқырларда орналасады, оған Солтүстік Америкадағы Ұлы көлдер, Фенноскандия көлдері жатады, ал мұздық көлдер мұздың қазу және сырғу әрекеті нәтижесінде қалыптасқан қазаншұңқырларды алып жатыр (Альпи мен Кавказда таралған, ауданы шағын), сонымен бірге бір кездегі аса ірі теңіз алабының орнында қалған көлдерді қалдық көлдер деп атайды, олардың қатарында дүниежүзіндегі ең үлкен көл — Каспий теңізі және Африкадағы Чад көлі бар.
2-жұп: Көлдердің гидрологиялық ерекшеліктері, тұздылық деңгейі және мұздықтардың табиғаты
1. Өзен ағысының көл суының химиялық құрамына ықпалы қандай және әлемдегі ең жоғары тұздылық көрсеткіштері қай су айдындарында байқалады?
💧Көл суының айналымы мен оған құятын немесе ағып шығатын су көздерінің жүйесі судың минералдық құрамы мен шаруашылық маңызын тікелей айқындайды. Сондықтан 📌булану процесі мен судың толығу тұрақтылығы су айдынының толықтай тартылып кету немесе батпақтану қаупін реттейді. 📝Осының әсерінен көлдер ағынды (өзен ағып шығатын көл) және ағынсыз көлдер (өзендер келіп құйғанымен, ағып шықпайды) болуы мүмкін, мұнда ағынды көлдердің суы, негізінен, тұщы болады, ал ағынсыз тұйық көлдердің суы көбінесе ащы болып келеді; көлдер суындағы тұздылық көрсеткіші 14-тен 300 г/л-ге (300‰) дейін жетеді, ал тұздылығы өте жоғары көлдер қатарына АҚШ жеріндегі Үлкен Тұзды көл, Оңтүстік-Батыс Азиядағы Өлі теңіз жатады, сондай-ақ көл суының толығуы өз дәрежесінде тұрақты жүріп отырмаса, көлдер тартылып, батпаққа айналады.
2. Ірі көлдердің айналасындағы микроклиматтың қалыптасу ерекшелігі неде және мұздықтардың құрлықтағы негізгі сипаттамасы қандай?
🎯Үлкен су массалары өзінің физикалық қасиеттеріне байланысты айналасындағы атмосфералық циркуляцияны өзгертіп, халықтың қоныстануына қолайлы жағдай туғызады. Осы ретте 📖төмен температуралы ендіктерде жиналған қатты жауын-шашын құрлық бетінде көпжылдық алып мұз қабаттарының пайда болуына алып келеді. 📊Бұған қоса, аса ірі көлдер жағалауындағы климаттық жағдайға өзіндік ықпалын тигізеді: көл жағалауында қыс салыстырмалы түрде жылы, жаз салқындау, ауа бриз желдерінің әсерінен ылғалды болып келеді, сондықтан да ірі көлдердің айналасы ежелден халықтың тығыз қоныстанған аудандары болып саналады; ал мұздықтар қазіргі кезде құрлық ауданының шамамен 11%-ға жуығын алып жатыр (құрлық аумағының 15 млн км²-ге жуығы мұздықпен жабылған) және мұздық деп, әдетте, қатты күйде түсетін жауын-шашынның жинақталып, біртіндеп өзгеруінен құрлықта түзілетін көпжылдық мұз қабатын атайды.
3. Жауған қардың қатты мұз массасына айналу сатылары қандай және климат мұздықтардың таралу биіктігіне қалай әсер етеді?
🌱Төмен температура мен жоғары қысым жағдайында борпылдақ қар массасының құрылымы өзгеріп, ұзақ уақыт бойы кристалдану процесі жүреді. Бұл ретте 🗺️географиялық ендіктер мен таулардың абсолюттік биіктігі құрлықтағы мұздың жиналу шекарасын айқындайтын басты климаттық фактор болып табылады. 📋Ең бастысы — мұздықтар жауған қардың жентектеліп, мұз массасы фирнге, оның ауырлық күшіне байланысты тығыздалып, глетчерге (мұздық мұзы) айналуынан түзіледі, бұл күрделі үдеріс әдетте бірнеше ондаған жылдарға, ал Антарктиданың орталық бөлігінде тіпті 1000 жылға дейін созылады (43-сурет); мұздықтардың қалыптасуына ең алдымен климат әсер етеді, ал жыл бойы жоғары температуралар басым болатын төменгі ендіктерде мұздықтар өте биік тау (4000—6000 м) бастарында ғана қалыптасады.
3-жұп: Мұздықтардың геоморфологиялық түрлері, қар сызығы және Тұйықсу мұздығындағы өзгерістер
1. Құрлық мұздықтары құрылысына қарай қалай жіктеледі және таулы аймақтарда мұздық әрекетінен аңғарлардың қандай формасы пайда болады?
🎓Мұздықтардың көлемі мен олардың орналасу топографиясы мұз массасының қозғалыс бағыты мен сыртқы пішінін толықтай айқындайды. Бағытта мұздың қозғалу жылдамдығы мен тау беткейлерін қазу күші өзен бастауларының табиғатын да өзгертіп отырады. 🛠️Атап айтқанда, құрлық мұздықтарын жамылғы (Антарктида мен Гренландияны, арктикалық аралдарды жауып жатқан тұтас мұз жамылғысы) және тау мұздықтары деп екіге бөледі; тау мұздықтары жамылғы мұздықпен салыстырғанда пішіндерінің, көлемінің әртүрлі болуымен ерекшеленеді (тау төбелерінде, беткейлерде және аңғарларда орналасады, ең көп таралғаны — аңғарлық мұздықтар, олардан тау өзендері бастау алады (44-сурет)), сонымен қатар аңғардың бұл түрі трог (неміс. trog — астау) деп аталады және аңғарлық мұздықтар кейде тарамдалып, ағаш тәрізді пішінге ие болады (мысалы, Аляскадағы Хаббард мұздығының ұзындығы 145 км-ге жетеді).
2. Қар сызығы дегеніміз не және Қазақстанның түрлі тау жүйелерінде оның орташа биіктік көрсеткіштері қандай?
⏳Таулы өлкелердегі тұрақты мұз бен қардың сақталу шекарасы климаттың континенттілігі мен географиялық орнына байланысты құбылып отырады. Тікелей алғанда 📕әрбір тау жотасының өзіндік ылғалдылық деңгейіне қарай бұл шекараның абсолюттік биіктігінде айтарлықтай айырмашылықтар көрініс табады. ⚙️Демек, тау басындағы мұздықтар қар сызығынан жоғары биіктікте орналасады; қар сызығы дегеніміз — жыл бойы қардың ерімей сақталатын биіктігі, ал Қазақстан тауларындағы қар сызығы климат континенттілігіне байланысты солтүстікте төмендеу, оңтүстікте жоғары болады (Тянь-Шань тауларындағы қар сызығының орташа биіктігі 3800 м, Алтайда 2600 м, Сауыр тауларында 3300 м биіктікке сәйкес келеді).
3. Мореналық үйінділер қалай қалыптасады және Тұйықсу мұздығы мен мұздық көлдеріндегі қазіргі өзгерістер қандай қауіп төндіреді?
📝Мұздықтардың механикалық қозғалысы жер бедерін өзгертіп қана қоймай, ғаламдық климаттық үдерістердің индикаторы ретінде қызмет етеді. Бағытта температураның жоғарылауы таулы аймақтарда жаңа гидрологиялық қауіп-қатерлердің (мысалы, сел қаупі) туындауына тікелей себепші болады. 📥Осылайша, мұздықтар жылжып, қазу арқылы төсеніш қабаттың сипатын өзгертеді, тау жыныстарын тасымалдайды; мұздықтың тасымалдаған жыныстарын жалпы атпен морена деп атайды; Тұйықсу мұздығында 1950 жылдан бастап тұрақты бақылау жүргізіліп келеді және ғаламдық жылынудың әсерінен ол да еріп, ауданы кішіреюде (1958—1998 жылдар аралығында мұздықтың 640 м-ге, ал 1998—2019 жылдары тағы 500 м төменге қарай жылжығаны (кішірейгені) анықталды); сондай-ақ, «Қазселденқорғау» мәліметінше, бұрын бұл көлдер 3000 м биіктікте кездессе, қазір биіктігі 3300—3400 м-ге дейін көтерілген, бұл климаттың жылынуының салдары және бір көл тасыса, келесі көлдерді асырып, үлкен селдің туындауына себепші болуы мүмкін.