🔹 1-топ: Көлдердің сипаттамасы және шығу тегі бойынша түрлері
1. Көл дегеніміз не және олардың құрлықта таралуына қандай жағдайлар әсер етеді?
Дүниежүзілік мұхитпен тікелей байланысы жоқ, табиғи қазаншұңқырда, ойыста орналасқан су айдынын көл деп атайды. Жалпы алғанда, көлдер құрлық ауданының 2%-ға жуығын ғана алып жатыр. Көлдер құрлықта біркелкі таралмаған, өйткені аумақтағы көлдердің санына климат пен жер бедерінің сипаты тікелей әсер етеді. Климаты ылғалды, ойыстар мен қазаншұңқырлар көп кездесетін аумақтарда көлділік деңгейі де жоғары болады.
2. Көлдер қалыптасуына қарай қандай типтерге бөлінеді және тектоникалық көлдердің ерекшелігі қандай?
Көлдер шығу тегі мен қалыптасуына байланысты тектоникалық, мұздық, мұздық-тектоникалық, қалдық, жанартаулық типтерге бөлінеді. Тектоникалық көлдер жер қыртысының қатты майысып, төмен түскен бөліктерінде және терең опырмалы жарықтар бойында орналасады. Жер шарындағы ең терең көл — Байкал көлі, шығу тегі жағынан тектоникалық көл болып табылады.
3. Рифтілік көлдер деген не және тектоникалық көлдерге қандай мысалдар бар?
Терең тектоникалық жарық (грабен) бойында орналасқандықтан, Байкал, Танганьика сияқты терең көлдерді рифтілік көлдер деп те атайды (41-сурет). Сондай-ақ Қырғызстандағы Ыстықкөл, Қазақстан жеріндегі Марқақөл, Зайсан және Шығыс Африка көлдері шығу тегі жағынан тектоникалық көлдерге жатады.
4. Мұздық-тектоникалық, мұздық және қалдық көлдердің айырмашылығы неде және оларға қандай көлдер жатады?
Мұздық-тектоникалық көлдер төрттік мұз басулар барысында қалыптасады, оған Солтүстік Америкадағы Ұлы көлдер мен Фенноскандия көлдері жатады. Мұздық көлдер мұздың қазу және сырғу әрекетінен пайда болады, олар Альпи мен Кавказда таралған, ауданы шағын болады. Бір кездегі аса ірі теңіз алабының орнында қалған көлдерді қалдық көлдер деп атайды, оған дүниежүзіндегі ең үлкен көл — Каспий теңізі және Африкадағы Чад көлі жатады.
🔹 2-топ: Көлдердің су режимі, тұздылығы және мұздықтардың қалыптасуы
1. Ағынды және ағынсыз көлдердің айырмашылығы неде және олардың су ерекшелігі қандай?
Көлдер ағынды (өзен ағып шығатын көл) және ағынсыз көлдер (өзендер келіп құйғанымен, ағып шықпайды) болуы мүмкін. Ағынды көлдердің суы, негізінен, тұщы болады, ал ағынсыз тұйық көлдердің суы көбінесе ащы болып келеді.
2. Көлдердің тұздылық көрсеткіші қандай және ең тұзды су айдындарына не жатады?
Көлдер суындағы тұздылық көрсеткіші 14-тен 300 г/л-ге (300‰) дейін жетеді. Тұздылығы өте жоғары көлдер қатарына АҚШ жеріндегі Үлкен Тұзды көл және Оңтүстік-Батыс Азиядағы Өлі теңіз жатады. Егер көл суының толығуы өз дәрежесінде тұрақты жүріп отырмаса, көлдер тартылып, батпаққа айналады.
3. Аса ірі көлдердің жағалау климатына және халықтың қоныстануына ықпалы қандай?
Аса ірі көлдер жағалауындағы климаттық жағдайға өзіндік ықпалын тигізеді: көл жағалауында қыс салыстырмалы түрде жылы, жаз салқындау, ауа бриз желдерінің әсерінен ылғалды болып келеді. Сондықтан да ірі көлдердің айналасы ежелден халықтың тығыз қоныстанған аудандары болып саналады.
4. Мұздық дегеніміз не және ол қазіргі кезде құрлықтың қандай ауданын алып жатыр?
Мұздықтар қазіргі кезде құрлық ауданының шамамен 11%-ға жуығын алып жатыр, бұл 15 млн км²-ге жуық аумақты құрайды. Қатты күйде түсетін жауын-шашынның жинақталып, біртіндеп өзгеруінен құрлықта түзілетін көпжылдық мұз қабатын мұздық деп атайды.
🔹 3-топ: Мұздықтардың түрлері, құрылысы және географиялық маңызы
1. Мұздықтар қалай түзіледі және олардың қалыптасуына қандай климаттық факторлар әсер етеді?
Мұздықтар жауған қардың жентектеліп, мұз массасы фирнге, оның ауырлық күшіне байланысты тығыздалып, глетчерге (мұздық мұзы) айналуынан түзіледі. Бұл күрделі үдеріс Антарктиданың орталық бөлігінде тіпті 1000 жылға дейін созылады (43-сурет). Температура төмен, жауын-шашын мөлшері көбірек болған сайын мұздықтардың түзілу мүмкіндігі артады. Төменгі ендіктерде мұздықтар тек өте биік тау (4000—6000 м) бастарында ғана қалыптасады.
2. Құрлық мұздықтары қалай бөлінеді және тау мұздықтары мен аңғарлардың ерекшелігі неде?
Құрлық мұздықтарын жамылғы (Антарктида мен Гренландия, арктикалық аралдар) және тау мұздықтары деп екіге бөледі. Тау мұздықтары тау төбелерінде, беткейлерде және аңғарларда орналасады, олардан тау өзендері бастау алады. Мұндай аңғардың түрі трог (неміс. trog — астау) деп аталады (44-сурет). Аляскадағы Хаббард мұздығының ұзындығы 145 км-ге жетеді.
3. Қар сызығы дегеніміз не және Қазақстан тауларында оның биіктік көрсеткіштері қандай?
Жыл бойы қардың ерімей сақталатын биіктігі қар сызығы деп аталады. Қазақстан тауларында қар сызығы климат континенттілігіне байланысты солтүстікте төмендеу, оңтүстікте жоғары болады: Тянь-Шаньда орташа биіктігі 3800 м, Алтайда 2600 м, Сауыр тауларында 3300 м биіктікке сәйкес келеді.
4. Морена деген не және Тұйықсу мұздығында жүргізілген зерттеулер нені көрсетті?
Мұздықтың тасымалдаған жыныстарын жалпы атпен морена деп атайды. Іле Алатауының солтүстік беткейіндегі Тұйықсу мұздығында 1950 жылдан бастап тұрақты бақылау жүргізілуде. Ғаламдық жылынудың әсерінен бұл мұздық еріп, 1958—1998 жылдары 640 м-ге, ал 1998—2019 жылдары тағы 500 м төменге қарай жылжығаны (кішірейгені) анықталды (45-сурет).
5. Мұздық көлдерінің көбеюі қандай қауіп төндіреді және мұздықтардың географиялық қабықтағы рөлі қандай?
«Қазселденқорғау» мәліметінше, бұрын мұздық көлдер 3000 м биіктікте кездессе, қазір 3300—3400 м-ге дейін көтерілген. Егер бір көл арнасынан тасыса, ол келесі көлдерді асырып, үлкен селдің туындауына себепші болуы мүмкін. Мұздықтар альбедо құбылысы көмегімен ауа температурасын төмендетеді, ал олардың ауданының өзгеруі бүкіл географиялық қабықты қамтитын кері өзгерістерге алып келуі мүмкін.