1-жұп: Түсті металдар: қасиеттері, халық шаруашылығындағы рөлі және шикізат ерекшелігі
1. Кенді пайдалы қазбалардың бөлінуі мен түсті металлургияның өңдеу салалары арасындағы орны қандай?
Кенді пайдалы қазбалардан қара (темір) және түсті металдар (барлығы) алынады. Қазақстанның түсті metallurgiyasy өнім құны жөнінен тек мұнай өнеркәсібіне ғана жол береді, ал өңдеу салаларының ішінде ол — бірінші орынды иеленеді.
2. Түсті металдардың қандай физикалық қасиеттері олардың қолдану аясының ауқымды болуын анықтайды?
Қорғасын, никель және қалайы коррозияға, ал титан отқа төзімді келеді. Күмістің, мыстың және алюминийдің электрөткізгіштік қасиеті жоғары. Сол себепті олар медициналық құралдардан бастап күрделі электроника мен ядролық техникаға дейін қолданылады.
3. Шаруашылықта жекелеген металдарға тағылған қандай бейнелі атаулар (метафоралар) кездеседі?
Мәтін бойынша әр металдың өз «кәсібіне» қарай: танталды — «ақылды» металл, алюминийді — «қанатты» металл, ал қалайыны — «консерві қалбырының металы» деп атайды.
4. Ауыр металдар кендерінің екі негізгі сипатты ерекшелігі мен қиындығы неде?
Біріншіден, олардың құрамында бірнеше бағалы компоненттер бірге жүреді (полиметалды). Екіншіден, кендегі таза металл мөлшері өте аз болады (мысалы, Жезқазған кенінде мыс мөлшері бар болғаны 0,9%, қалғаны — бос жыныс).
5. Неліктен ауыр металдарды балқыту зауыттарын шикізат көзіне таяу орналастыру басты принцип болып табылады?
Кенді флотация әдісімен байытқаннан кейін де алынған концентраттың 1/2-нен 4/5-не дейінгі бөлігі бәрібір бос жыныстан тұрады. Оны басқа аймаққа тасымалдау тиімсіз болғандықтан, зауыттар кен орындарының жанына салынады.
6. Өскемендегі «Қазмырыш» ЖШС комбинатында кешенді өндіріс қалай ұйымдастырылған және оның экологиялық маңызы неде?
Комбинат шикізатты кешенді өңдеу арқылы 12 түрлі металл алады және ол бес зауытты (мырыш, қорғасын, мыс және күкірт қышқылы) біріктіреді. Балқыту кезінде бөлінетін зиянды газдардан күкірт қышқылын алудың экологиялық маңызы зор.
2-жұп: Мыс пен қорғасын-мырыш өнеркәсібі және бағалы металдар өндірісі
1. Балқаш пен Жезқазғандағы мыс зауыттарының өндірістік циклінің ерекшелігі қандай?
Бұл кәсіпорындар шикізат көзіне жақын орналасып, кен өндіруден бастап дайын рафинадталған мыс пен одан жасалатын дайын бұйымдарды шығаруға дейінгі өндірістің «толық циклін» қалыптастырған.
2. Ақтоғай мен Бозшакөл кен орындарында мыс өндірудің қандай жаңа экологиялық таза технологиясы енгізілді?
Онда ең «лас» кезең — концентратты балқыту процесі жүрмейді. Оның орнына мысты үймелі сілтісіздендіру қолданылады: ұсатылған кенге күкірт қышқылы құйылып, алынған сұйық концентраттан электролиз ванналарында электр тогы арқылы таза мыс бөліп алынады.
3. Қазақстандағы қорғасын-мырыш өнеркәсібінің негізгі шикізат қоры қай аймақтарда шоғырланған?
Қорғасын-мырыш өнеркәсібінің негізгі шикізаты — полиметалл кендері. Оның жалпы қорының 3/4 бөлігі Сарыарқа мен Кенді Алтай өңірлерінде шоғырланған.
4. Алтай, Риддер және Өскемен орталықтарының арасындағы өндірістік байланыс пен мамандану қалай бөлінген?
Алтайда тек концентраттар шығарылады. Риддердегі комбинат өз шикізаты негізінде мырыш өндіруге маманданған. Ал Өскемен комбинаты өндірісі энергияны көп қажет ететін мырыш, қорғасын, мыс және сирек металдарды Өскемен СЭС-інің арзан қуатын пайдалана отырып өңдейді.
5. Түсті металлургия саласында алтын мен күміс сияқты бағалы металдарды алу қалай жүзеге асырылады?
Алтын жеке кендерден немесе ауыр металдардың серіктесі ретінде Ақмола мен Шығыс Қазақстанда өндіріліп, Өскемен, Астана, Балқаш қалаларында рафинадталады. Күміс тек серіктес түрінде алынады және оның 2/3 бөлігі Шығыс Қазақстан облысында өндіріледі.
3-жұп: Жеңіл металдар металлургиясы: Алюминий мен Титан-Магний өндірісі
1. Жеңіл металдар өндірісін орналастырудың басты принципі қандай және ол неліктен энергия көзіне бағытталады?
Жеңіл металдардың кендегі мөлшері жоғары (тасымалдауға тиімді) болғанымен, оларды балқытуға шамадан тыс электр энергиясы кетеді (1 т алюминий мен магнийге 15 мың кВт/сағ, титанға 40 мың кВт/сағ). Сондықтан зауыттар арзан электр энергиясы көздеріне жақын орналасады.
2. Павлодар алюминий кластеріндегі өндірістің екі кезеңі және олардың орналасу факторлары қандай?
Бірінші кезең — Торғайдың бокситінен глинозем алу (материалды көп қажет ететіндіктен Павлодардағы су мен жылуға бағытталады). Екінші кезең — глиноземнен таза алюминий алу (электролиз зауыты арқылы жүреді және Ақсу МАЭС-інің арзан электр қуатына бағытталады).
3. Өскемендегі титан-магний комбинатының шикізаттық ерекшелігі мен орналасу себебі неде?
Қазақстанда шикізат қоры мол болса да, Өскемендегі өндіріс Украина мен Ресейден тасымалданатын шикізатқа (титан құмы мен калий тұзына) негізделген. Оның бұл жерде салынуының басты себебі — Өскемен СЭС-інің арзан электр энергиясын пайдалану мүмкіндігі.
4. Титан металының физикалық-химиялық бірегей қасиеттері мен оның авиациядағы маңызы қандай?
Титан — өте жеңіл, ыстыққа төзімді және мүлдем жемірілмейтін (коррозияға ұшырамайтын) металл. Оның негізгі тұтынушысы — ұшақ құрастыру өндірісі мен ғарыштық зымыран техникалары болып табылады.
5. Жаһандық ұшақ жасау нарығындағы қазақстандық титанның алатын үлесі қандай көрсеткішпен сипатталады?
Қазақстандық титан халықаралық деңгейде жоғары бағаланады. Әлемдік әуе өнеркәсібінде және авиацияда пайдаланылатын титанның әрбір алтыншы тоннасы «Made in Qazaqstan» логотипімен шығарылады.